Polski Zbór Ewangelicki (Polski Zbór Ewangelicko-Augsburski, Parafia Ewangelicko-Augsburska w Gdyni)
Parafia ewangelicka działająca na terenie Gdyni w latach 1931-1945, z jej inicjatywy powołano Stowarzyszenie Niewiast im. Wandy Martensowej, które prowadziło działalność edukacyjną i charytatywną. Pierwszym miejscowym duchownym został ks. Leopold Michelis, następnie obowiązki przejął ks. Jerzy Kahané. Tworzone przez wspólnotę parafialną w latach 1937-1939 plany budowy kościoła nigdy nie zostały zrealizowane, mimo sporządzenia projektu i rozpoczęcia inwestycji. Cmentarz ewangelicko-ausgsburski w Gdyni służył również jako miejsce pochówku wyznawców prawosławia i zagranicznych marynarzy. Po wojnie w 1945 r. siedzibą parafii ewangelicko-augsburskiej, obejmującej również Gdynię, stał się Sopot. Nabożeństwa w Gdyni były odprawiane raz w miesiącu w Kaplicy Szwedzkiej do ok. 1970 r.
-
Dom Marynarza Szwedzkiego - pocztówka. -
Dom Marynarza Szwedzkiego. -
Pocztówka – cegiełka na budowę kościoła ewangelickiego w Gdyni. -
Projekt kościoła ewangelickiego. -
Kaplica Marynarza Szwedzkiego, polichromia kaplicy podczas konserwacji w 2019 r. -
Kaplica Marynarza Szwedzkiego, polichromia kaplicy podczas konserwacji w 2019 r. - fragment malowidła Chrzest Jezusa.
.jpg)
1931-1932
Po nieudanych próbach w 1926 r., w 1931 r. budowniczy Adolf Martens podjął starania o zorganizowanie polskiego zboru ewangelickiego w Gdyni (statystyki wykazywały ok. 300 wiernych) i został prezesem komitetu organizacyjnego. Opiekę duszpasterską z ramienia konsystorza Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie sprawował ks. senior Gustaw Manitius z Poznania. Pierwsze nabożeństwo odbyło się 19.07.1931 r. w sali na II piętrze Szkoły Handlu Morskiego i Techniki Portowej przy Szosie Gdańskiej (ul. Morska) i dokonano wyboru kolegium kościelnego, którego prezesem został A. Martens. 21 lipca Komisariat Rządu przyznał ewangelikom 1 ha gruntu na cmentarz ewangelicki przy Szosie Witomińskiej i parcelę pod budowę kaplicy przy ul. Leśnej 16 (działka Chylonia 1133, zapewne obecnie ul. Wolności 18). Członkowie zboru mieszkali również na terenie Wolnego Miasta Gdańska.
Pierwszym miejscowym duchownym został ks. Leopold Michelis, wprowadzony w urząd przez bp Juliusza Burschego dnia 18.10.1931 r. Administrował również powstałym w 1930 r. zborem w Tczewie (do 1933 r. i ponownie od 1935 r.). W końcu tego roku bp J. Bursche opublikował odezwę w sprawie składania ofiar na budowę kościoła; pieniądze napływały przez cały czas istnienia placówki. Wydano okolicznościowe pocztówki ze wstępnym projektem opracowanym przez Towarzystwo Budowy Osiedli, przedstawiającym żelbetową, od przodu oszkloną rotundę z monumentalnymi schodami, wysoką dzwonnicą i domem parafialnym. Odprawiano nabożeństwa i organizowano akademie z okazji uroczystości państwowych i patriotycznych z udziałem przedstawicieli lokalnych władz, np. z okazji Święta Morza w lipcu 1932 r. i XI Zjazdu Legionistów 14.08.1932 r.
1932-1937
Powstało koło pań (4.11.1932 r.) z przewodniczącą Ilzą-Lottą Michelisową; ponadto powołano chór. Zbór skupiał ok. 280 osób, jednak konflikty parafian z księdzem hamowały rozwój mimo pojednawczych interwencji ks. seniora G. Manitiusa. Uważał on zresztą przedstawiane projekty budowlane za nierealne w stosunku do potrzeb i możliwości finansowych. Prezesem kolejnego kolegium kościelnego w 1935 r. został Konrad Ulrichs, dyrektor handlowy Pierwszego Polskiego Towarzystwa Kąpieli Morskich. W 1936 r. było 328 członków zboru, którego sytuacja materialna i aktywność były oceniane krytycznie przez władze zwierzchnie.
Część formalnych parafian korzystała z posług religijnych w ewangelicko-unijnej parafii w Małym Kacku o niemieckim charakterze narodowym. Wobec protestacyjnej dymisji kolegium kościelnego ogłoszonej 8.11.1936 r. ks. L. Michelis został odwołany, a na przełomie lutego i marca 1937 r. obowiązki przejął ks. Jerzy Kahané.
Po uchwaleniu w 1936 r. ustawy o stosunku Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego do państwa i uzyskaniu osobowości prawnej przyjęto nazwę polskiej parafii ewangelicko-augsburskiej. 27.04.1937 r. zorganizowano Komitet Budowy Kaplicy, który ponownie wydał odezwę do współwyznawców w kraju o wsparcie inicjatywy.
18.05.1937 r. powstało Stowarzyszenie Niewiast im. Wandy Martensowej (przewodnicząca Karolina Schmalenberg, od 1938 r. Joanna Ulrichsowa, a Olga Malszewska jako przewodnicząca honorowa, 20.04.1939 r. przewodniczącą wybrano Olgę Kitajową), z siedzibą w Domu Zdrojowym należącym do Pierwszego Polskiego Towarzystwa Kąpieli Morskich. Stowarzyszenie organizowało prelekcje, parafialne akademie i spotkania towarzyskie oraz prowadziło działalność charytatywną. Od 4.07.1937 r. nabożeństwa odprawiano w kaplicy Domu Marynarza Szwedzkiego i nawiązano bliskie kontakty urzędowe i osobiste z ks. Danielem Cederbergiem. Lekcje religii odbywały się w Gdyni, Gdańsku, Tczewie i Zagórzu. Od 26.12.1937 r. odprawiano w Kocborowie nabożeństwa dla mieszkańców Starogardu.
1938-1939
Cmentarz ewangelicko-augsburski w Gdyni służył również jako miejsce pochówku wyznawców prawosławia i zagranicznych marynarzy. 19.05.1938 r. uruchomiono własną bibliotekę, ponadto odbywały się tu cotygodniowe zebrania kobiet i młodzieży. Przewodniczącym rady kościelnej wybranej 29.05.1938 r. został Juliusz Hein, natomiast A. Martens otrzymał godność członka honorowego.
Latem 1938 r. makietę przyszłego kościoła zaprezentowano w witrynie jednego ze sklepów, a potem Orbisu przy ul. Świętojańskiej, co spowodowało krytyczną reakcję „Dziennika Bydgoskiego”. W odpowiedzi ks. J. Kahané wysunął ideę udostępnienia świątyni również społeczności rzymskokatolickiej miasta. Biuro parafialne mieściło się przy ul. 10 Lutego 32, a od marca 1938 r. – przy ul. Morskiej 10.
2.11.1938 r. w Gdańsku zawiązano Towarzystwo Polaków Ewangelików im. ks. pastora Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza, na czele tymczasowego zarządu stanął Adolf Zwijas, urzędnik PKP [Polskie Koleje Państwowe], a 11 listopada zostało tam odprawione pierwsze od 1871 r. polskie nabożeństwo w kaplicy anglikańskiej przy ul. św. Ducha 80. Od początku 1939 r. miały się one odbywać 2 razy w miesiącu. Pod koniec listopada 1938 r. zostały wznowione próby chóru parafialnego. Nadal prowadzono zbiórkę funduszy budowlanych, w czym szczególną aktywnością wyróżnił się kupiec Ryszard Krieger z Poznania. Do czerwca 1939 r. zebrano 16 337,99 zł, nie licząc spodziewanych dotacji władz kościelnych.
Pod koniec listopada 1938 r. Komisariat Rządu zatwierdził plany budowy kościoła, najprawdopodobniej autorstwa inż. Tadeusza Jędrzejewskiego. Miała to być 2-kondygnacyjna budowla o rzucie krzyża greckiego, z kolumnowym portykiem i wysokim tamburem spłaszczonej kopuły, połączona z domem parafialnym. Ogrodzono teren budowy i cegielnia Osowa ofiarowała pierwszy wagon cegły. 19.02.1939 r. sekcja Stowarzyszenia Polskiej Młodzieży Ewangelickiej otrzymała własne odznaki organizacyjne. 11.06.1939 r. odbyło się poświęcenie kamienia węgielnego pod budowę kaplicy, którego dokonał ks. bp J. Bursche z Warszawy. Prace budowlane prowadziła firma Pronaszko i Markwart. 3 sierpnia Komisariat Rządu zatwierdził akt notarialny z 26.04.1939 r., na mocy którego parafia stała się pełnoprawnym właścicielem terenu. Zapewne zdążono jedynie przykryć stropem piwnice (docelowo były przeznaczone na siedzibę organizacji parafialnych), według informacji Jerzego Heidricha widoczne jeszcze w 1950 r.
Po 1939
Po wybuchu II wojny światowej ks. J. Kahané został wysiedlony z Gdyni; po aresztowaniu w lutym 1940 r. w Warszawie i przejściu przez hitlerowskie obozy koncentracyjne Stutthof i Sachsenhausen został zamordowany w miejscowości Pirna w 1941 r. Po wojnie w 1945 r. siedzibą parafii ewangelicko-augsburskiej, obejmującej również Gdynię, stał się Sopot. Nabożeństwa w Gdyni były odprawiane raz w miesiącu w Kaplicy Szwedzkiej do ok. 1970 r.
autor: Jerzy Domasłowski (2006 r.)
