Pogórze

Dzielnica Gdyni, na którą składa się Pogórze Dolne przyłączone w 1935 r. oraz Pogórze Górne włączone do miasta w 1970 r. Obejmuje 2,36 km² powierzchni i liczy nieco ponad 11,6 tys. mieszkańców. Pogórze jest nazwą topograficzną, utworzoną od wyrażenia po górze, po górach, więc znaczy tyle co osada powstała na górze.

• 
  Rzeźnia Miejska w Gdyni – karta inwentaryzacyjna budynku z czasów okupacji niemieckiej.
• 
  Rzeźnia Miejska w Gdyni – karta inwentaryzacyjna budynku z czasów okupacji niemieckiej

Pierwsze wzmianki i nadanie klasztorne

Pierwsza wzmianka o Pogórzu pochodzi z 1245 r., kiedy to biskup włocławski Michał nadał klasztorowi żukowskiemu prawo do pobierania należnych mu dotąd dziesięcin ze wszystkich wsi będących własnością norbertanek, w tym z Pogórza (Pogore). Około 1249 r. książę pomorski Świętopełk zatwierdził norbertankom całość dóbr pochodzących z darowizny jego rodziców, wśród których była cała Kępa Oksywska wraz z osadą Pogórze. Po upływie 4 lat, w 1253 r. Pogórze zostało odnotowane przez dokument biskupa włocławskiego Wolimira, w którym określono zasięg parafii oksywskiej.

Kolejny raz Pogórze zapisano w przywileju księcia pomorskiego Mściwoja II z 1282 r., w którym potwierdził norbertankom z Żukowa prawa do tych posiadłości. Ponadto książę uwolnił mieszkańców wszystkich wsi klasztornych od wszelkich służebności i czynszów prawa książęcego, takich jak przewód, stróża, budowa zamków, wyprawy wojenne. Książę zezwolił norbertankom na pobieranie ze swoich wsi poradlnego. Obowiązkiem mieszkańców wsi żukowskich była budowa i przypuszczanie naprawa zamku gdańskiego oraz obrona kraju w razie napaści przez wroga.

Po śmierci Mściwoja II, ostatniego przedstawiciela dynastii Sobiesławiców, rządy na Pomorzu przejął, władający Wielkopolską, książę Przemysł II. Tenże Przemysł, już jako koronowany król polski, w 1295 r. wystawił norbertankom przywilej potwierdzający ich wszystkie dotychczasowe posiadłości wraz z Pogórzem.

Lokacja Pogórza i średniowieczna parafia

W 1346 r. nazwa Pogórze znalazła się w dokumencie lokacyjnym Oksywia. Zapisano tam, iż sołtys oksywski miał obowiązek do dostarczania jednej podwody (chodzi o transport) dla klasztoru, podobnie jak sołtysi w sąsiednich wsiach Pogórzu i Obłużu. Znakiem tego Pogórze zostało przeniesione na tzw. prawo niemieckie najpewniej przed 1346 r.

Wiadomo, że w XVI w. wieś ta obejmowała 17 łanów (ok. 290 ha) ziemi. W 1362 r. biskup włocławski Maciej z Gołańczy, potwierdził zasięg parafii oksywskiej, wymieniając 11 wsi wchodzących w jej skład, w tym Pogórze.

Sołectwo i obowiązki feudalne w XVII w.

Sołectwo w Pogórzu w XVII w. posiadała rodzina Dyringów. Jej przedstawiciel, według przywileju klasztornego z 1686 r., musiał odbywać 4 podróże do roku w celu załatwiania spraw norbertanek, podejmować gościną wizytatorów klasztornych, zbierać podatki i pilnować drzew w borze.

Pod panowaniem pruskim

Po pierwszym rozbiorze Rzeczpospolitej w 1772 r. i sekularyzacji dóbr ziemskich klasztoru norbertanek w Żukowie, Pogórze stało się własnością królów pruskich z dynastii Hohenzollernów. Wieś liczyła wówczas 86 mieszkańców, w tym sołtys, 7 gburów szarwarkowych, chałupnik i komornik, którzy gospodarowali na 8 łanach ziemi. W 1789 r. w Pogórzu doliczono się 11 dymów.

Około 1831 r. w Pogórzu mieszkały rodziny: Jakuba Glaeske, Henryka Spitzbarta, Michała Promy, Antoniego Paczula, Pawła Nowca, Antoniego Klucka, Józefa Zelonke, Macieja Dorsza, Adama Dorsza, Jakuba Roga i Andrzeja Schwake. W 1868 r. królewska wieś Pogórze liczyła 278 mieszkańców, w tym 9 gburów, 5 chałupników, gospodarujących na 72 łanach (ok. 550 ha) ziemi. W 1905 Pogórze liczyło 294 mieszkańców, a jego powierzchnia wynosiła 552,4 ha.

Włączenie Pogórza do Gdyni

W 1935 r. jedynie część gromady Pogórze (tzw. Pogórze Dolne) z gminy Kosakowo została włączona do miasta Gdyni. Do dziś dominuje tam zabudowa przemysłowa (dawna rzeźnia i elektrociepłownia) oraz osiedle domków jednorodzinnych na ul. Złotej.

Pogórze podczas II wojny światowej

We wrześniu 1939 r. Pogórze, po trwających 18 dni zaciętych walkach o Kępę Oksywską, zostało niemal doszczętnie zniszczone.

Włączenie do Gdyni Pogórza Górnego

Po włączeniu Pogórza Górnego w granice miasta (1.01.1970 r.), przeznaczono je pod budownictwo mieszkaniowe. Z okien bloków usytuowanych nad skrajem skarpy Kępy Oksywskiej rozpościera przepiękna panorama na Pradolinę Kaszubską, ukazująca widok od portu po Rumię. Ostatnie ślady dawnej zabudowy wiejskiej niemal całkowicie zniknęły w ostatnich latach. Dawne grunty orne, dziś zabudowane nowoczesnymi osiedlami, wciąż funkcjonują jako sołectwo Pogórze, przynależne do gminy Kosakowo.

autor: Tomasz Rembalski (2025 r.)