Orłowo

Orłowo – dzielnica Gdyni od 1935 r., o powierzchni 5,02 km² i liczbie mieszkańców wynoszącej nieco ponad 6,6 tys. Położona nad morzem, otoczona wzgórzami i lasami, z kameralną zabudową willową i letniskową. Obszar, który pod koniec XIX w. zaczęto nazywać Orłowem, obejmował początkowo teren ok. 0,5 ha na lewym brzegu rzeki Kaczej, administracyjnie należący do wsi Redłowo.

Hotel rodziny Adlerów - pocztówka.
Plaża i Kurhaus w Orłowie.
Willa Biały Dwór w Orłowie.
Willa Pensjonat Mewa.
Promenada nadmorska w Orłowie.
Dom Zdrojowy w Orłowie.
Gimnazjum Koedukacyjne dr Zegarskiego, budynek przy al. Zwycięstwa 194 (obecnie Urząd Pocztowy).
Pensjonat Włodzimierza Brazewicza - dziś siedziba Zespołu Szkół Plastycznych.

Początki osadnictwa i zajazd Adlera (XIX w.)

Początki osadnicze Orłowa związane były z założeniem zajazdu Adlershorst przez żeglarza Jana (Johanna) Adlera (tak określono go w księgach metrykalnych z Oksywia w 1830 r.). To od jego nazwiska (niem. Adler = pol. orzeł), osada zaczerpnęła swoją nazwę. W 1829 r. Adler kupił 3 morgi (0,76 ha) malowniczo położonej ziemi u podnóża nadmorskiego klifu, po prawej stronie Kaczej, w granicach Redłowa od młynarza Mathiasa Römelta. W kilka lat później powstała tu karczma, a następnie niewielki hotel, który bezpośrednio w rękach rodziny Adlerów znajdował się do 1935 r.

Rozwój komunikacyjny i narodziny letniska (koniec XIX – pocz. XX w.)

Znaczenie Orłowa wzrosło po wybudowaniu w 1870 r. stacji kolejowej w Małym Kacku. W końcu XIX w., na działkach będących własnością braci Gortzów, zaczęły powstawać domy, w których sezonowo przyjmowano letników. Na przełomie XIX/XX w., u stóp Kępy Redłowskiej zbudowano Dom Kuracyjny, urządzono kąpielisko z drewnianymi łazienkami i powstało niewielkie molo.

Orłowo po I wojnie światowej

Letnisko w Orłowie cieszyło się powodzeniem również po I wojnie światowej. W 1923 r. liczba gości z Polski wahała się w granicach 500 osób. Specyficzne położenie Orłowa u samego podnóża Kępy Redłowskiej uniemożliwiało dalszą jego rozbudowę po lewej stronie Kaczej. W tej sytuacji właściciel sąsiednich Kolibek przeznaczył pod rozwój letniska część swego majątku (w tym dawny przysiółek Adlershof) i odtąd zabudowa letniska rozwijała się głównie po prawej stronie rzeki Kaczej, czyli poza tradycyjnie pojmowanym obszarem Orłowa.

Powstanie gminy Orłowo Morskie

W latach 20. XX w. Orłowo nadal formalnie było tylko niewielkim przysiółkiem, dopiero 1.10.1931 r. miejscowość tę pod nazwą Orłowo Morskie podniesiono do rangi samodzielnej gminy. W granice nowej gminy weszły: dawny przysiółek redłowski Orłowo wraz z częścią majątku Redłowo (85 ha), północna, tj. przeznaczona pod zabudowę letniskową część Kolibek (85 ha) i północno-wschodnia część Małego Kacka (obszar wyznaczony od zachodu ulicami Sandomierską, Sieradzką, Żmudzką, Wielkopolską, Inżynierską, Architektów i Adwokacką (w sumie 80 ha). Jak pisze Maria Jolanta Sołtysik:

„Włączenie w granice Orłowa Morskiego terenów Małego Kacka, głównie zresztą tych, które stanowić miały centralną część nowej, kompleksowo zaprojektowanej dzielnicy (m.in. także rejonu pl. Górnośląskiego) wprowadziło wiele zamieszania w podziale terytorialnym i w nazewnictwie poszczególnych części tego obszaru (do dzisiaj pokutuje opinia, że pl. Górnośląski znajduje się w Orłowie). Nowy podział terytorialny wyznaczony został nie tylko niezgodnie z tradycją osadniczą, lecz również niezgodnie z istniejącym zainwestowaniem i kształtującą się strukturą funkcjonalno-przestrzenną”.

Korekty granic i włączenie do Gdyni

Ów sztuczny podział nie trwał jednak długo, gdyż w lipcu 1934 r. obszar Orłowa Morskiego powiększono poprzez włączenie w jego granice całości Kolibek, Małego Kacka i Redłowa oraz znaczną część Nadleśnictwa Chylonia.

W 1935 r. Orłowo Morskie w całości włączone zostało do miasta Gdyni i wówczas wprowadzono ponowny podział tego obszaru na 4 jednostki funkcjonalno-przestrzenne: Redłowo, Mały Kack, Orłowo i Kolibki, nawiązując przy tym w dużym stopniu do historycznego przebiegu ich granic.

Złoty okres letniska

W okresie międzywojennym Orłowo stało się jedną z najmodniejszych miejscowości letniskowych, do której przyjeżdżało wiele ówczesnych znakomitości. W 1920 r. spędził tu wakacje Stefan Żeromski. W 1930 r. przy Szosie Gdańskiej (ob. al. Zwycięstwa 194) wybudowano gmach Prywatnego Koedukacyjnego Gimnazjum dr Teofila Zegarskiego. W 1934 r. zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Orłowa Morskiego i zbudowane zostało nowe, długości 430 m molo (dla statków spacerowych Żeglugi Polskiej), nadmorska promenada Królowej Marysieńki, urządzono kąpielsko i wybudowano łazienki.

Pod koniec lat 30. XX w. funkcjonowały tu przynajmniej 2 hotele, 43 pensjonaty, 30 willi i 63 domy z pokojami do wynajęcia (mogących przyjąć 8-10 tys. gości).

Okres powojenny – utrata funkcji letniskowej

Po II wojnie pensjonaty zostały zabrane właścicielom pod tzw. kwaterunek i podzielone na mieszkanka. Funkcję letniska przejął Sopot (a w 1975 r. cała działalność turystyczna Gdyni, wraz z majątkiem, przekazana została Przedsiębiorstwu Państwowemu Usług Turystyczno-Hotelarskich Kąpielisko Morskie Sopot).

W 1950 r. w przedwojennym pensjonacie ulokowano Publiczne Liceum Sztuk Plastycznych (Zespół Szkół Plastycznych), w rozbudowanym hotelu Adlera mieści się szkolna galeria Debiut.

Rozwój zabudowy mieszkaniowej po 1945 r.

W drugiej połowie lat 50. XX w. powstało nowe osiedle marynarzy Polskich Linii Oceanicznych i Dalmoru, nazwane nieoficjalnie, lecz powszechnie Zegarkowem.

W 1982 r. zespół ruralistyczno-kuracyjny w rejonie ul. Orłowskiej wpisany został do rejestru zabytków. W jego skład wchodzą: dawny Dom Kuracyjny, domy rybackie, dawny zajazd Adlera, Domek Żeromskiego i przystań rybacka.

Od 1988 r. istnieje Towarzystwo Przyjaciół Orłowa.

Orłowo po 1990 r. – dzielnica prestiżowa

Po 1990 r. Orłowo stało się ekskluzywną dzielnicą mieszkaniową, z eleganckimi i wysmakowanymi architektonicznie apartamentowcami.

Na plaży od 1996 r. działa sezonowa Scena Letnia Teatru Miejskiego, jedyny taki obiekt w kraju, przy al. Zwycięstwa zbudowano Centrum Handlowe Klif.

W 2001 r. w dawnym pensjonacie kpt. Władysława Zaleskiego powstał hotel Willa Lubicz, w 2005 r. przy ul. Popiela hotel Kuracyjny wraz z nowoczesnym Centrum Rehabilitacji i Odnowy Biologicznej oraz biurowiec firmy Vectra.

W części Orłowa leżącej po drugiej stronie torów kolejki SKM (należącym początkowo do Małego Kacka), od 1929 r. budowała domy Urzędnicza Spółdzielnia Mieszkaniowo-Budowlana i tak powstała część dzielnicy z ulicami: Inżynierską, Techniczną, Architektów, Oficerską. Od 1937 r. spółdzielnia prowadziła własną Szkołę Powszechną Urzędniczej Spółdzielni Mieszkaniowo-Budowlanej. W 2005 r. firma Hossa zbudowała kompleks 9 kameralnych, 3-piętrowych kamienic Osiedle Sadyba Orłowska.

autor: Tomasz Rembalski (2025 r.)