Okupacja niemiecka

Okupacja niemiecka Gdyni rozpoczęła się 14 września 1939 r. Z rozkazu Adolfa Hitlera nazwa miasta została zmieniona na Gotenhafen. Podczas okupacji ludność Gdyni poddano aresztowaniom, wysiedleniom, germanizacji, wcieleniu w szeregi przymusowych robotników. Wielu gdynian zostało straconych m.in. w Piaśnicy. Niemcy przejęli administrację, edukację i gospodarkę. Szczególne znaczenie miało przejęcie portu i utworzenie tam bazy Kriegsmarine. W rejonie Gdyni od 14.03.1945 r. trwały zacięte walki prowadzone przez wojska radzieckie. Gdynia została zajęta 28.03.1945 r. przez jednostki II Frontu Białoruskiego, w składzie których walczyła polska 1. Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte. Podczas walk o wyzwolenie oraz ewakuacji niemieckiej miasto i port uległy dużym zniszczeniom.

• 
  Pocztówka Gotenhafen –Bahnhof (Gdynia – dworzec).
• 
  Pocztówka Gotenhafen, General Litzmann-Platz (Gdynia, pl. Kaszubski).
• 
  Pocztówka Gotenhafen, Hermann-Göring-Strasse/Ecke Teutonenstrasse (Gdynia, ul. 10 Lutego róg ul. 3 Maja).

Aresztowania

Gen. Friedrich Eberhard, wkraczając do Gdyni na czele 12 tys. żołnierzy Wehrmachtu, zażądał 100 zakładników spośród wybitnych obywateli miasta. Gdy żądanie zostało spełnione wojsko niemieckie internowało wszystkich znajdujących się w mieście mężczyzn. Przetrzymywani byli w kościołach, kinach, halach, na placach. Selekcji internowanych dokonywali funkcjonariusze Eisatzkommando 16 (policja niemiecka) na podstawie tzw. ksiąg poszukiwanych i kartoteki gdańskiego Gestapo, następnie internowani byli aresztowani lub zwalniani z wydanym zaświadczeniem (Entlassungsschein). Równocześnie żołnierze Wehrmachtu przeczesywali dom po domu w poszukiwaniu broni i ukrywających się mężczyzn.

Wszyscy aresztowani umieszczeni zostali w kilku tymczasowych obozach utworzonych w różnych punktach miasta: najwięcej w Obozie Emigracyjnym na Grabówku, koszarach w Redłowie i aresztach policyjnych. Aresztowano wiele znanych osobistości życia publicznego, urzędników miejskich i pracowników instytucji związanych z gospodarką morską, w tym profesorów Państwowej Szkoły Morskiej; część z nich rozstrzelano w Piaśnicy. Do Piaśnicy wywożono także osoby, które z obozu dla internowanych w Redłowie przetransportowane zostały do obozu w Gdańsku-Nowym Porcie, skąd później trafiły do obozu Stutthof. Do obozów w Gdańsku, a następnie do Stutthofu przerzucono kilka tysięcy mieszkańców Gdyni.

Administracja niemiecka

W mieście zlikwidowano wszystkie polskie urzędy i instytucje oraz władze samorządowe. Jedynie krótko istniała polska Straż Obywatelska i Polski Czerwony Krzyż. W mieście w dniach 19-20.09.1939 r. przebywał Adolf Hitler, który obserwował walki toczone na Półwyspie Helskim.

Przez kilka pierwszych tygodni okupacji funkcjonował niemiecki Zarząd Wojskowy. Po 26.11.1939 r. przekazał uprawnienia niemieckiej administracji cywilnej w związku z utworzeniem Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie (Gau Danzig-Westpreussen), od 2.11.1939 r. przekształconego w Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreussen), w skład którego jako powiat miejski weszła Gdynia.

Władzę w mieście miał Regierungspräsident, któremu podlegał samorząd miejski na czele z nadburmistrzem. Pierwszym nadburmistrzem Gdyni został Horst Schlichting, zastępcą był Erich Temp (obaj z Sopotu), a od marca 1941 r. – Artur Diethelm. Niemieckim władzom administracyjnym podporządkowany był terytorialnie miejski aparat policyjny podlegający poza tym Wyższemu Dowódcy SS i Policji w Gdańsku.

Walka z polskością, przejęcie portu

Po zajęciu Gdyni Niemcy przystąpili do likwidacji wszelkich śladów polskości. Już 19.09.1939 r. na polecenie A. Hitlera zmieniono nazwę miasta na Gotenhafen (Port Gotów), starając się podkreślić jego rzekomo rdzennie germański rodowód. Nadano niemieckie nazwy ulicom i placom, później zmieniono herb miasta. Usunięto z miejsc publicznych polskie symbole, tablice i pomniki (m.in. gen. Gustawa Orlicza-Dreszera). Niszczono polskie książki. Skonfiskowano polskie mienie, zarówno państwowe, jak i istniejących instytucji, mienie samorządowe, majątek polskich stowarzyszeń, związków i zrzeszeń oraz osób prywatnych.

Po przekształceniu portu w bazę Kriegsmarine wywieziono do portów w Gdańsku i Rzeszy zbędne dla tej bazy wyposażenie gdyńskiego portu handlowego.

Wysiedlenia i germanizacja

W związku z włączeniem 8.10.1939 r. polskich Ziem Zachodnich do Rzeszy i germanizacją tego terenu podjęto akcję wysiedlania Polaków nienadających się do germanizacji. Największą skalę wysiedlenia te miały w Gdyni (wysiedlenia wojenne). Na początku 1941 r. mieszkało w Gdyni 62 100 Polaków i 26 824 Niemców. W Gdyni – tak jak w pozostałych miastach i miejscowościach Pomorza – prowadzono intensywną politykę germanizacyjną. Jej podstawowym narzędziem była DVL [Niemiecka Lista Narodowościowa – Deutsche Volksliste]. Początkowo stosunkowo niewielu mieszkańców wpisano na DVL. Sytuacja zmieniła się w lutym 1942 r., gdy wprowadzono inspirowany przez gauleitera gdańskiego Alberta Forstera przymusowy masowy wpis na DVL.

Konspiracja gdyńska

Mimo to Gdynia, obok Bydgoszczy, stała się miastem pomorskim, w którym Polacy stawili największy opór akcji germanizacyjnej. Powstała silna konspiracja gdyńska, tworzona spontanicznie od jesieni 1939 r.; w latach 1941-1942 rozbudowano w Gdyni znaczne struktury Polskiego Państwa Podziemnego (ZWZ-AK [Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa], Okręgowa Delegatura Rządu). W ramach akcji scaleniowej do ZWZ-AK włączono szereg istniejących w mieście konspiracyjnych organizacji wojskowych.

Kriegsmarine i przemysł

Niemcy utworzyli wiele niemieckich instytucji wojskowych związanych z Kriegsmarine. Szczególnie w latach 1942-1944 zrealizowano ich tak wiele, że stała się ona największą bazą morską Kriegsmarine na Bałtyku oraz dużym ośrodkiem portowo-stoczniowym.

Już we wrześniu 1939 r. utworzono tu Kriegsmarinearsenal-Gotenhafen, w 1941 r. stanowiący zespół remontowo-zaopatrzeniowy (bazowanie, zaopatrzenie i remonty). Magazyny z różnego typu amunicją do okrętów rozmieszczono w wielu miejscach (jak Babie Doły, Oksywie i Pustki Cisowskie). Największe znaczenie miała jednak stocznia gdyńska, której nadano charakter remontowy. Budowała ją stocznia DWK [Deutsche Werke Kiel], a gdyńska filia otrzymała nazwę Deutsche Werke Kiel-Werk Gotenhafen. W niej remontowano wiele dużych okrętów, m.in. ciężko uszkodzony okręt liniowy Gneisenau, oraz budowano pierwszy niemiecki lotniskowiec „Graf Zeppelin” (nieukończony), od 1943 r. – segmenty najnowocześniejszego niemieckiego okrętu podwodnego typu XXI. Wyposażenie do nich produkowała fabryka Apparatenbau wybudowana w Chyloni w latach 1942-1943. W okresie 1941-1942 powstała na Oksywiu i w Babich Dołach fabryka zbrojeniowa Torpedoversuchsanstalt (TVA) produkująca nowoczesne torpedy morskie i miny morskie. W garażach Miejskiego Towarzystwa Komunikacyjnego przeprowadzano remonty uszkodzonych samolotów i produkowano części do samolotów.

Port podczas okupacji

W porcie gdyńskim bazowały największe niemieckie okręty liniowe, m.in.: Bismarck, Prinz Eugen, Tirpitz, Admiral Scheer, Scharnhorst, Nürnberg, Lützow, Leipzig, Schlesien. Już jesienią 1939 r. powstał centralny ośrodek szkoleniowy Kriegsmarine, szczególnie dla załóg okrętów podwodnych, od grudnia 1940 r. szkolący także Włochów. Wiele dużych okrętów pełniło funkcję okrętów szkolnych lub koszarowych. Port gdyński zmienił swój charakter, a przeładunki statków handlowych zmalały.

Do portu zawijały z rudą żelaza statki szwedzkie, do Szwecji eksportowano z Gdyni węgiel wydobywany na Śląsku. Przewoziły go statki węglowe szwedzkie, duńskie, fińskie i norweskie. Pracę bazy morskiej i portu zakłóciły 2 duże naloty bombowe. Pierwszy nastąpił 9.10.1943 r., a w jego wyniku poważnie uszkodzony został obszar stoczni (hala kadłubowa i 2 mniejsze doki). Przeprowadzony wieczorem 18.12.1944 r. kolejny nalot bombowy ponad 600 samolotów alianckich zniszczył wiele obiektów i urządzeń infrastruktury, zatopionych zostało gros okrętów.

Mieszkańcy Gdyni

Siłę roboczą w zakładach przemysłu zbrojeniowego, oprócz mieszkańców Gdyni i Kaszub, stanowili robotnicy z wielu okupowanych przez Niemcy państw europejskich, ok. 40 tys. robotników przymusowych umieszczono w 22 różnego typu obozach pracy. Poza tym blisko 3 tys. jeńców wojennych (Francuzów, Brytyjczyków, Rosjan, Włochów) znajdowało się w 4 obozach. W 1944 r. utworzono w Gdyni podobóz Stutthof, którego więźniów zatrudniono w stoczni remontowej i przy budowie okrętów podwodnych oraz w Babich Dołach.

Ewakuacja niemiecka

W 1945 r. ewakuowano drogą morską do Rzeszy wielu Niemców. Z Gdyni wyszedł m.in. statek pasażerski Wilhelm Gustlof zatopiony później na Bałtyku. Ewakuację zakończono 25.03.1945 r. i bezpośrednio po niej Niemcy rozpoczęli planowe niszczenie urządzeń portowych i całej infrastruktury portu. Wejście do portu zamknięte zostało przez zatopienie okrętu liniowego Gneisenau, a w samym porcie zatopiono szereg okrętów blokujących dostęp do poszczególnych basenów. W rejonie Gdyni od 14.03.1945 r. trwały zacięte walki prowadzone przez wojska radzieckie. Gdynia zajęta została 28.03.1945 r. przez jednostki II Frontu Białoruskiego, w składzie których walczyła polska 1. Brygada Pancerna im. Bohaterów Westerplatte. W czasie ciężkich walk zniszczono wiele urządzeń portowych i falochronów. W ten sposób zakończona została okupacja niemiecka miasta.

autor: Andrzej Gąsiorowski (2006 r.)