Obłuże

Obłuże – dzielnica Gdyni o obszarze 3,66 km², licząca ponad 16,7 tys. mieszkańców, przyłączona do Gdyni w 1933 r. Podobnie jak większość osad z terenu Kępy Oksywskiej, Obłuże posiada bardzo starą metrykę. Odnalezione tu ślady stałego osadnictwa pochodzą z wczesnej epoki żelaza (700–400 lat p.n.e.). Według polskich językoznawców, posiada ono typową polską topograficzną nazwę, oznaczającą miejsce otoczone ługowatym (czerwonawym) bagnem. Znajduje to jakoby potwierdzenie w terenie, gdyż Obłuże leży na północ od podmokłych, torfiastych i bagiennych brzegów Potoku Chylońskiego. Inną etymologię zaproponował w ostatnim czasie Jan Wołucki, który dopatruje się w niej nazwy pochodzenia skandynawskiego. Pierwotnie mogła ona brzmieć Opløse i oznaczać mogła osadę położoną wyżej (duń. op), która związana była z pastwiskami, bagnami lub wodą (duń. løse), co także odpowiadało położeniu wsi lub grodu, bo i ten kiedyś się tu znajdował.

Gdynia Obłuże – ul. Rzemieślnicza (obecnie Unruga), osiedle Kolonia Robotnicza.
Gdynia Obłuże – ul. Cechowa.
Gdynia Obłuże – strażacy Ochotniczej Straży Pożarnej.
Dom mieszkalny dla czterech familii we wsi Nowe Obłuże powiat Morski właściciel w. pan Roman Gułakowski Polski Inspektor Celny przy Polskim Inspektoracie Ceł w Gdańsku - projekt.
Zniszczony podczas działań wojennych budynek przy ul. Rzemieślniczej 74.

Początki wsi i pierwsze wzmianki (XIII w.)

Pierwsza wzmianka o tej wsi pochodzi z 1245 r., kiedy biskup włocławski Michał nadał klasztorowi żukowskiemu prawo do pobierania należnych mu dotąd dziesięcin ze wszystkich wsi będących własnością norbertanek, w tym z Obłuża (Oblusino).

4 lata później, około 1249 r., książę Świętopełk zatwierdził norbertankom całość dóbr pochodzących z darowizny jego rodziców, wśród których była cała Kępa Oksywska wraz z wsią Obłuże. Po upływie kolejnych 4 lat w 1253 r., Obłuże zostało odnotowane przez dokument biskupa włocławskiego Wolimira, w którym określono zasięg parafii oksywskiej.

Potwierdzenie własności i przywileje książęce (XIII w.)

Kolejny raz Obłuże wystąpiło w przywileju księcia pomorskiego Mściwoja II z 1282 r., w którym potwierdził norbertankom z Żukowa prawa do tych posiadłości. Ponadto książę uwolnił mieszkańców wszystkich wsi klasztornych od wszelkich służebności i czynszów prawa książęcego, takich jak przewód, stróża, budowa zamków, wyprawy wojenne. Książę zezwolił norbertankom na pobieranie ze swoich wsi podatku zwanego poradlne. Obowiązkiem mieszkańców wsi żukowskich była budowa i przypuszczalnie naprawa zamku gdańskiego oraz obrona kraju w razie napaści przez wroga.

Lokacja wsi i organizacja feudalna (XIV w.)

W 1340 r. Obłuże otrzymało od prepozyta żukowskiego przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim, który niestety nie dochował się do naszych czasów. Z podobnego dokumentu dla Oksywia z 1346 r., wiadomo, że sołtys Obłuża (Oblusa) posiadał podobne obowiązki do oksywskiego. Musiał m.in. dostarczać jedną podwodę (posługa transportowa) dla klasztoru.

Struktura gospodarcza wsi w XVI w.

W 1570 r. spośród 40 łanów ziemi znajdujących się w Obłużu 14 było pustych, na pozostałych 26 łanach gospodarowało przypuszczalnie 11 gburów i sołtys. Ponadto we wsi było 5 zagrodników i karczma. Wkrótce z pustych łanów utworzono folwark klasztorny, w którym pracować musieli chłopi z Obłuża, Oksywia i Pogórza.

Sołectwo i majątek klasztorny w XVII w.

W XVII w. sołectwo w Obłużu znajdowało się w rękach rodziny Częstków. W przywileju wystawionym w 1686 r. zaznaczono, że ich obowiązkiem było pilnowanie, aby w zagajniku dębowym nad morzem poddani klasztorni, ani sąsiedzi nie czynili żadnych szkód, ponadto musieli podejmować gościną przyjeżdżających do wsi wizytatorów z Żukowa i zbierać dla nich podatki.

Karczma i folwark w XVIII w.

Karczma w Obłużu od 1700 r. należała do rodziny Borzków (Borskich). W 1764 r. posiadał ją Wojciech Borski. W XVIII w. wciąż istniał tu folwark, który do 1811 r. dzierżawiła rodzina Kopperschmidtów.

Obłuże pod panowaniem pruskim (koniec XVIII w.)

Po pierwszym rozbiorze Rzeczpospolitej w 1772 r. i sekularyzacji dóbr ziemskich klasztoru norbertanek w Żukowie, Obłuże stało się własnością królów pruskich z dynastii Hohenzollernów. W tym czasie zamieszkiwało tu 151 osób, a we wsi był duży folwark, ponadto mieszkał tu sołtys, 4 gburów, 12 chałupników, 2 ratajów i 9 komorników.

Własność ziemska i mieszkańcy w pierwszej połowie XIX w.

W początkach XIX w. folwark wszedł w posiadanie rodziny Thymianów. Około 1831 r. źródła wymieniają Bernharda Thymiana posiadającego w Obłużu 52 łany i 18 mórg (ok. 402 ha) ziemi. Ponadto we wsi mieszkali wówczas: Jan Ficht, Józef Ficht, Józef Borske, Józef Czappa, Maciej Borski, Jerzy Simon, Jakub Simon, Paweł Kurr, Wojciech Skotzke, Józef Parchun, Christian Preuss i Jan Proma.

Podział folwarku i rozwój osadniczy w XIX w.

W 1861 r. folwark obłuski został podzielony na 2 części: Stare Obłuże (właściciel August Thymian) i Nowe Obłuże (właściciel Theodor Thymian). W 1867 r. w Starym Obłużu mieszkały 253 osoby, natomiast w nowym 48. W 1871 r. wyróżniano Obłuże–wieś gburską, zamieszkałą przez 228 osób, folwark Stare Obłuże z 138 mieszkańcami oraz folwark Nowe Obłuże z 84 mieszkańcami.

Obłuże w okresie międzywojennym

W okresie międzywojennym Obłuże przez długi czas zachowywało swój wiejski charakter, poza częścią u podnóża Kępy Oksywskiej, gdzie w rejonie ulic Unruga, Bednarskiej i Cechowej powstało „dzikie” osiedle Obłuże-Kolonia, zwane Starą Warszawą.

Włączanie Obłuża do Gdyni

Obłuże było przyłączane do miasta Gdyni niejako „na raty”. W 1933 r. włączono do Gdyni Obłuże-Wieś o powierzchni 393 ha. Po II wojnie światowej nastąpiła intensywna zabudowa tej dzielnicy i w 1971 r. przyłączono do Gdyni teren obecnego Obłuża Leśnego.

Życie społeczne i zabudowa w latach 30. XX w.

W 1929 r. powstała Ochotnicza Straż Pożarna, której remiza pełniła także funkcję kaplicy (1934–1938). W 1935 r. w miejsce starej szkoły ludowej stanęła nowa Szkoła Podstawowa [SP] nr 6 przy ul. Cechowej 22. W latach 30. XX w. u podnóża Kępy powstało osiedle slumsów zamieszkałych przez bezrobotnych (w rejonie ulic Bednarskiej, Rymarskiej i Kołodziejskiej), założone za zgodą i wiedzą właściciela gruntu, choć działki wytyczono w sposób nierespektujący planu zabudowy dzielnicy; z czasem uregulowane i zalegalizowane.

Na granicy Oksywia i Obłuża przedsiębiorstwo eksportu drewna Paged postawiło osiedle robotnicze. W 1937 r. rozpoczęła się budowa kościoła p.w. św. Andrzeja Boboli.

II wojna światowa i okupacja

Podczas kampanii wojennej 1939 r. toczyły się tu zacięte walki. 11.11.1939 r. Obłuże przeżyło pierwszą w Gdyni publiczną egzekucję. Hitlerowcy, w odwecie za wybitą szybę w budynku posterunku policji, rozstrzelali 10 młodych chłopców, z których 5 miało zaledwie 16 lat. Wielu mężczyzn i chłopców wywieziono do obozów koncentracyjnych i na przymusowe roboty. W 1945 r. ciała zamordowanych zostały ekshumowane i przeniesione na miejscowy cmentarz (w 1980 r. przy kościele św. Andrzeja Boboli odsłonięto pomnik poświęcony ich pamięci).

Rozwój powojenny

W latach 70. XX w. na Obłużu Robotnicza Spółdzielnia Mieszkaniowa im. Komuny Paryskiej wybudowała wielkie osiedle mieszkaniowe, głównie dla pracowników stoczni i portu. W 1975 r. oddano do użytku SP nr 39, od 1980 r. funkcjonuje Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 1, od 1982 r. SP nr 41. W 1988 r. zaczęła budowę także Spółdzielnia Mieszkaniowa Posejdon.

Parafie, edukacja i infrastruktura po 1989 r.

W 1989 r. erygowana została druga parafia (w 1994 r. zbudowany kościół p.w. Ducha Świętego i św. Katarzyny Aleksandryjskiej). W 1988 r. powstała SP nr 44, w 1992 r. Publiczne Klasyczne Liceum Katolickie. 13.11.1998 r. oddano do użytku Trasę Kwiatkowskiego, łączącą Obłuże z resztą miasta, a także z obwodnicą Trójmiasta i drogą ekspresową S6 o nazwie Trasa Kaszubska w kierunku Szczecina.

autor: Tomasz Rembalski (2025 r.)