Mały Kack
Mały Kack – dzielnica Gdyni od 1935 r., obejmuje 7,94 km2 powierzchni, którą zamieszkuje ponad 9,8 tys. mieszkańców (2024 r.). Leży w polodowcowej dolinie Kaczego Potoku, która w tym miejscu ma ok. 500 m szerokości i otoczona jest zalesionymi wzgórzami. Potok, od którego nazwę wzięła osada, wpada do Zatoki Gdańskiej między Kolibkami a Redłowem.
-
Kościół Matki Boskiej Bolesnej w Małym Kacku. -
Kościół pw. Matki Boskiej Bolesnej. -
Manierystyczna ambona. -
Gdynia Mały Kack, ul. Folwarczna 2 - pałac, elewacja frontowa i boczna budynku. -
Gdynia Mały Kack - osiedle biedy tzw. Stara Warszawa.
Początki Małego Kacka (XIV w.)
Pierwsza wzmianka o Małym Kacku (Cacze) pochodzi z dokumentu wydanego w 1342 r. przez mistrza krzyżackiego Ludolfa Königa, w którym potwierdził klasztorowi cystersów w Oliwie jego prawa do wszystkich posiadanych majątków i jednocześnie określił ich granice. W opisie granic wymieniono Mały Kack jako osadę graniczącą z cysterskim Brodwinem (obecnie w granicach Sopotu).
W tym samym roku wystawiono dokument, w którym wymieniono właściciela wsi – rycerza Piotra z Kacka. W 1363 r. Piotr z Kacka odebrał od komtura gdańskiego von Dudelsheima przywilej lokacyjny dla Małego Kacka oraz Kolibek na prawie magdeburskim, w którym otrzymał dla siebie i swych następców 49 łanów (ok. 830 ha) ziemi w obu posiadłościach. Do tego przysługiwało mu prawo rybołówcze w morzu oraz sądownicze względem poddanych chłopów. W zamian musiał stawiać się na wyprawy wojenne w lekkiej zbroi na jednym koniu.
Ród Piotra z Kacka (koniec XIV w.)
Z końca XIV w. pochodzą informacje o tym, iż Mały Kack był własnością trzech braci: Nicze (Mikołaja), Stefana i Jakuba z Kacka, którzy przypuszczalnie byli synami Piotra z Kacka. Jeden z nich, Nicze, w 1397 r. toczył spór z małokackim młynarzem. Była to pierwsza informacja o funkcjonującym w Małym Kacku młynie.
Przejęcie majątku przez Ściborowiców (XV–XVI w.)
Wiadomo, że w 1438 r. Mały Kack wraz z Kolibkami oddawał na rzecz władzy krzyżackiej czynsz w wysokości 4 grzywien. W tym jednak czasie obie wsie były już własnością rodziny rycerskiej, określanej mianem Ściborowiców. Rodzina Piotrowiców, czyli potomków Piotra z Kacka używała na swej pieczęci godła, które wyobrażało bliżej nieokreśloną figurę zwierzęcą z ogonem, wspiętą na tylnych łapach. Nowi właściciele Małego Kacka i Kolibek pieczętowali się herbem z wyobrażeniem flądry w słup. Jej przodkiem był kasztelan pucki Ścibor, wzmiankowany w latach 1271–1289.
Przyczyny zmiany właścicieli Małego Kacka nie są znane. Pierwszym przedstawicielem nowej rodziny w Małym Kacku był Jakub, piszący się ze Sławutowa i Kacka. Jakub, zwany też Jakuszem, pełnił bardzo aktywną rolę w życiu publicznym, a w latach 1412–1417 był najważniejszą osobistością wśród gdańskiego rycerstwa. Synem Jakuba był Jan Ściborowic z Kacka, notowany w latach 1435–1440. W 1440 r. jako reprezentant rycerzy pasowanych Jan z Kacka opieczętował akt przystąpienia rycerstwa komturstwa gdańskiego do Związku Pruskiego. Synami Jana z Kacka byli prawdopodobnie Ścibor z Kacka oraz jego bracia Paweł i Jakub, których wymieniono w dokumencie z 1472 r. W późniejszym czasie przewodnictwo w rodzie przejął Paweł, który swą karierę polityczną zaczynał jako gdański ławnik ziemski i poborca podatkowy w tymże okręgu. Od 1490 r. Paweł z Kacka w źródłach tytułował się sędzią ziemi gdańskiej. Urząd ten, obok funkcji strażnika lasów królewskich w Prusach pełnił dożywotnio, czyli do około 1512. Potomkowie Pawła z Kacka nie osiągnęli już tak wysokiej pozycji społecznej, a rodzina Kackich znikła z Małego Kacka i Kolibek w II połowie XVI w.
Mały Kack w rękach gdańskich mieszczan (XVI–XVII w.)
W 1570 r., jako właścicieli Małego Kacka, źródła wymieniają mieszczan gdańskich Mikołaja Tidemana, który był właścicielem małokackiego młyna, Augustyna Hacke, Jana Buscha i Marcina Dorna (a Dorn) oraz właściciela hamerni Hansa Brewicza. Przypuszczalnie tę hamernię w 1582 r. posiadał inny mieszczanin gdański Hans von Dorne.
W 1599 r. folwark w Małym Kacku był własnością rodziny gdańskich patrycjuszy Rosenbergów, natomiast w 1648 r. prócz Rosenbergów (właścicieli 12-łanowego folwarku, 3 kół młyńskich i 3 hamernii) wymieniono jeszcze Wojciecha Wojciechowskiego, Jana Trąbskiego, Sobańskiego i Kezlerową.
Okres nowożytny i rezydencja dworska (XVIII w.)
W 1704 r. dzierżawcą Małego Kacka był gdańszczanin Georg Arendt, natomiast w 1710 r. jego właścicielem Valentin Andreas Borckmann, również gdańszczanin. Od połowy XVIII w. Mały Kack znajdował się w posiadaniu rodziny Krokowskich (von Krockow). Wówczas to przypuszczalnie majątek małokacki nabrał charakteru rezydencji dworskiej, powstał tu barokowy pałac (przy obecnej ul. Folwarcznej).
W 1772/73 r. w Małym Kacku, należącym do polskiego generała Ottona Karla von Krokow, znajdował się 10-łanowy folwark i mieszkało 135 osób.
W 1789 r. Mały Kack składał się z folwarku, wsi zagrodniczej (Käthnerdorf), 2 hamerni, papierni, młyna wodnego kościoła luterańskiego (łącznie 36 zabudowań).
Zmiany właścicieli i rozwój majątku (XIX w.)
Od początku XIX w. do 1835 r. właścicielami Małego Kacka była rodzina von Groddeck (początkowo Carl Michael, później Karl Joachim), w 1836 r. Friedrich Labes, w 1838 r. dr Hirschberg, w 1842 r. Christian Karl Zahn, w 1846 r. August Wilhelm Steinemann, od 1847 r. gdański landrat von Brauchitch. Za jego czasów pałac został rozbudowany i przebudowany w stylu neogotyckim, a park otrzymał nową formę.
Mały Kack na przełomie XIX i XX w.
Na początku XX w. w posiadaniu majątku małokackiego, w skład którego wchodziły hamernia, papiernia, młyn, stragan i osada Krykulec, była Francisca Parpart z d. von Tiedemann-Brauchitch. W 1905 r. łącznie w Małym Kacku i jego koloniach mieszkało 346 osób.
Parcelacja i urbanizacja w okresie międzywojennym
W latach 20. XX w. majątek ten (ok. 460 ha w Małym Kacku i 190 ha w Krykulcu) nabył senator gdański Juliusz Jewelowski. W tym czasie Mały Kack był traktowany jako zaplecze dla powstającej Gdyni, gdyż J. Jewelowski przeznaczył cały swój teren pod parcelację i zabudowę. Według planu sporządzonego w 1930 r. przez Adama Kuncewicza i Adama Paprockiego, miał się stać dzielnicą mieszkaniową o zwartej zabudowie dla ok. 10 tys. ludzi, przeciętą trasami komunikacyjnymi odciążającymi istniejący układ drogowy (Droga Różowa). Centrum stanowił pl. Górnośląski, wytyczony w 1931 r. W maju 1936 r. było w Małym Kacku ok. 240 domów i willi. Natomiast w części doliny Kaczej powstało osiedle biedoty nazywane Drewnianą Warszawą.
Włączenie Małego Kacka do Gdyni
W 1931 r. część, a w 1934 r. całość Małego Kacka została włączona do gminy Orłowo Morskie, którą to gminę następnie 13.06.1935 r. przyłączono do miasta Gdyni.
Historia kościoła i życia religijnego
W czasie szerzącej się na Pomorzu reformacji, w latach 1568–1572 z fundacji ówczesnych właścicieli Małego Kacka Rosenbergów powstała tu niewielka świątynia luterańska (zbór luterański). Do dzisiaj zachowała się w nim zabytkowa kazalnica (ambona) oraz obraz przedstawiający fundatora, wypełniający niezachowane epitafium, który obecnie przechowuje Muzeum Diecezjalne w Pelplinie. Około 1872 r. pożar zniszczył częściowo kościół małokacki, wówczas uzyskał on nieistniejąca już dziś ryglową dobudówkę i wieżę. Po zakończeniu II wojny światowej świątynię przejęli katolicy i 13.05.1945 r. nadano jej tytuł Siedmiu Boleści Najświętszej Marii Panny. W latach 1948–1955 kościół rozbudowano, a jego bryła uzyskała współczesny kształt.
Szkolnictwo i charakter dzielnicy po II wojnie światowej
Od połowy XIX w. w pobliżu kościoła ewangelickiego funkcjonowała szkoła, która po przyłączeniu Małego Kacka do Gdyni została SP nr 8, w 1935 r. zbudowano SP nr 11 przy ul. Wrocławskiej, w 1936 r. SP nr 13 przy ul. Halickiej. Po II wojnie Mały Kack zachował charakter kameralnej, skromnej dzielnicy pozbawionej reprezentacyjnych obiektów i wielkopłytowych blokowisk.
Zabytki
W 1946 r. zespół dworsko-parkowy wpisany został do rejestru zabytków. Ochroną konserwatorską objęty jest pałac (do początku XXI w. Pierwsze Akademickie Liceum Ogólnokształcącego) wraz z parkiem i pochodzącą z początku XX w. ptaszarnią. W 1981 r. do rejestru trafiła również osada rzemieślnicza w rejonie ul. Księdza Zawackiego. Chroniony obszar obejmuje kościół p.w. Matki Boskiej Bolesnej wraz z cmentarzem, budynek gospodarczy młyna z końca XIX lub początku XX w., dawną katolicką szkołę elementarną z tego samego okresu i budynek mieszkalny.
autor: Tomasz Rembalski (2025 r.)
