Konspiracja gdyńska 1939-1945

W okresie okupacji niemieckiej 1939-1945 w Gdyni działało wiele struktur konspiracyjnych tworzonych oddolnie z inicjatyw lokalnych i odgórnie przez wysłanników z Warszawy. Do najbardziej znaczących struktur należały: sieć dywersji pozafrontowej tworzona na bazie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego oraz Marynarki Wojennej, Czarna Trzynastka, Tajny Hufiec Harcerzy, Szare Szeregi, struktury powiązane ze Związkiem Walki Zbrojnej – Armią Krajową (Alfa), kierowane z Warszawy Lombard, Stragan, Zagroda, Anna, Adam oraz Związek Jaszczurczy.

• 
  Lucjan Cylkowski.
• 
  Konrad Myśliwek.
• 
  Franciszek Bendig.
• 
  Hildegarda Bigocka.
• 
  Andrzej Eljaszewicz
• 
  Benedykt Porożyński.
• 
  Konstanty Jacynicz.
• 
  Stanisław Leon Jeute.

Początki

Stosunkowo mało znany jest początkowy okres tworzenia konspiracji gdyńskiej. W mieście powstało wiele struktur podziemnych. Niektóre z nich weszły z czasem do struktur ZWZ-AK [Związek Walki Zbrojnej – Armia Krajowa] czy Delegatury Rządu. Część istniała niezależnie. W Gdyni powstawały też komórki ogólnopolskich organizacji konspiracyjnych czy partii politycznych działających w podziemiu. Należy podkreślić, że przypuszczalnie wiodącą rolę w tworzeniu struktur podziemnych odegrali członkowie przedwojennych sieci dywersji pozafrontowej. Konspiracja gdyńska powstawała oddolnie z inicjatyw lokalnych i odgórnie przez wysłanników z Warszawy.

Sieć dywersji pozafrontowej

Część struktur konspiracyjnych powstała na bazie sieci dywersji pozafrontowej tworzonej w mieście i okolicy w końcu lat 30. XX w. W celu maskowania tych prac prowadzono je m.in. w ramach struktur WFiPW. W ich przygotowaniu brał udział osobiście kadm. Józef Unrug, a jeden z kursów dla dowódców zespołów dywersyjnych odbył się w 1939 r. w Dowództwie Floty.

Na terenie Gdyni pozostawiono też sieci wywiadu, które miały rozpocząć działalność dopiero po ewentualnym zajęciu miasta przez Niemców. W ich przygotowaniu od 1935 r. brał udział kmdr Konstanty Jacynicz.

Spośród pierwszych grup konspiracyjnych w Gdyni wymienić należy grupę utworzoną przez ukrywającego się nauczyciela Alojzego Sochę. Powstała w grudniu 1939 r. w Orłowie i okolicy. W jej kierownictwie znaleźli się m.in. poseł z ramienia Stronnictwa Narodowego Jan Kwiatkowski, sędzia Julian Pobłocki, ks. Luliński oraz Stefan Dargacz. Wiosną 1940 r. kierownikiem wojskowym został kpt. Jan Jarzębowski, poprzez którego w 1942 r. grupa została włączona do AK. Jedną z pierwszych grup utworzył bsm. Józef Kuchnowski i pchor. rez. lotn. Jan Semmerling w Rumi, objęła także swym zasięgiem Gdynię (Chylonia, Grabówek i okoliczne wsie: Kosakowo, Pierwoszyno, Pogórze i Warszno).

W grudniu 1939 r. utworzono nieznaną bliżej organizację na terenie Oksywia i Grabówka rozbitą przez Gestapo w styczniu 1940 r. W końcu 1940 r. nawiązała w Gdyni kontakty ogólnopolska organizacja KOP [Komenda Obrońców Polski]. Brak o niej bliższych danych, ponieważ aresztowania dokonane w okręgu pomorskim KOP w 1940 r. zerwały przypuszczalnie kontakt gdyńskiej komórki z Warszawą. W 1940 r. Leon Lewandowski pracujący w Chyloni na dworcu ukrył w budynku dworca broń. Nie udało się ustalić, czy członkowie jego grupy mieli jakiś kontakt z inną organizacją. L. Lewandowski został aresztowany latem 1941 r. i razem z członkami swojej grupy osadzony w Stutthofie. Po procesie w Gdańsku zostali oni zgilotynowani w Królewcu, o czym mieszkańcy Gdyni dowiedzieli się ze specjalnych plakatów oraz informacji w prasie niemieckiej.

Młodzież gdyńska w konspiracji

Znaczący był udział młodzieży gdyńskiej. Już jesienią 1939 r. powstała konspiracyjna drużyna harcerska „Czarna Trzynastka”, którą założył Andrzej Kosianowski, syn kmdr por. Władysława Kosianowskiego, dyrektora Państwowej Szkoły Morskiej. Później weszła ona do utworzonego w styczniu 1940 r. THH [Tajny Hufiec Harcerzy], komendantem którego został phm. Henryk Szymański ps. Samotny Jastrząb. Wzrost aktywności THH nastąpił po nawiązaniu latem 1942 r. kontaktu z Szarymi Szeregami.

Struktury ZWZ-AK, Szare Szeregi i Alfa

W okresie 1940-1942 rozbudowano znacznie struktury konspiracyjne w Gdyni. Powstały w mieście struktury ZWZ-AK oraz komórki ogólnopolskich organizacji. W lutym 1940 r. pierwsze komórki ZWZ założył hm. por. rez. Benedykt Porożyński, który utworzył wówczas także zalążki hufca gdyńskiego Szarych Szeregów, którego komendantem mianował hm. Lucjana Cylkowskiego ps. Lutek. Początkowo struktury ZWZ miały charakter kadrowy. Dopiero latem 1941 r. zaczęto gwałtownie je rozbudowywać w związku z planowanym przez KG [Komenda Główna] ZWZ desantem morskim i lotniczym wojsk polskich utworzonych na Zachodzie. Prace te prowadził bardzo intensywnie, przybyły do Gdyni latem 1941 r., kpt. czasu wojny Józef Olszewski ps. Andrzej, komendant Podokręgu Morskiego ZWZ-AK. Miał on za zadanie gruntownie rozpoznać teren przyszłego desantu oraz utworzyć na terenie miasta i portu oddziały dywersyjne, które miały podjąć działania wspierające polskie jednostki wojskowe lądujące w rejonie Gdynia-Gdańsk. J. Olszewski zdołał przeprowadzić szeroką akcję scaleniową i włączyć do ZWZ szereg samodzielnie dotąd istniejących organizacji i grup (m.in. Adama Feigla, Jana Witta i Alojzego Sochy).

Najsilniejszą organizacją młodzieżową od początku ściśle współpracującą z ZWZ-AK były Szare Szeregi, których instruktorzy i starsi harcerze (powyżej 18 lat) wykonywali w Gdyni szereg ważnych zadań indywidualnych w ramach ZWZ-AK. Między innymi szefem łączności kurierskiej Komendy Podokręgu Morskiego ZWZ-AK został L. Cylkowski. Był on nie tylko komendantem hufca gdyńskiego Szarych Szeregów, ale także – razem z komendantem Chorągwi Pomorskiej Bernardem Myśliwkiem – organizatorem sieci wywiadu morskiego i komórek Wydziału Marynarki KG AK kryptonim Alfa oraz inspiratorem wielu kontaktów komendanta podokręgu ZWZ-AK J. Olszewskiego. Na terenie Gdyni przez cały okres okupacji funkcjonowały silne sieci wywiadu ZWZ-AK, zarówno wywiadu okręgowego – podporządkowanego Komendzie Okręgu Pomorskiego ZWZ-AK, kierowane m.in. przez Franciszka Bendiga ps. Ksawery (w Gdyni siecią okręgową kierował Jan Belau), jak i eksterytorialne sieci tzw. wywiadu ofensywnego – kierowane bezpośrednio z Warszawy.

Sieci wywiadu kierowane z Warszawy

Sieci o kryptonimach Stragan (1941-1943) i Lombard (1943-1945) były kierowane z Warszawy. W ich ramach działały sieci kierowane przez Jana Banacha i Antoniego Wiśniewskiego vel Anton Wiens, których głównym zadaniem było pozyskiwanie informacji o bazie Kriegsmarine w Gdyni, od 1942 r. będącej największą bazą niemieckiej marynarki wojennej na Bałtyku, oraz o funkcjonowaniu portu.

Działalność wywiadowcza prowadzona w Gdyni była niezwykle wysoko ceniona przez admiralicję brytyjską oraz wywiad brytyjski. Informacje z Gdyni były tak bogate i cenne, że próbowano uruchomić w tym mieście radiostację przeznaczoną wyłącznie do przekazywania informacji wywiadowczych. Pomimo podejmowanych w tym zakresie od 1942 r. licznych prób nie udało się tego dokonać do końca okupacji. Poprzez Gdynię utrzymywano łączność z władzami polskimi w Londynie. Istniały w porcie komórki przerzutowe, które przerzucały do Szwecji zarówno pocztę konspiracyjną i meldunki, jak i osoby zagrożone aresztowaniem oraz łączników i emisariuszy (m.in. Jana Nowaka-Jeziorańskiego i Leona Łanieckiego).

W Gdyni funkcjonowała komórka Wydziału Łączności z Zagranicą KG AK kryptonim Zagroda, kierowana przez Marię Pytel. Jedną z kurierek utrzymujących łączność pomiędzy Warszawą a Gdynią była Hildgarda Bigocka. Poprzez Gdynię utrzymywano łączność z usytuowaną w Sztokholmie bazą Anna, placówką Adam oraz Ekspozyturą PU Północ. Z Gdyni uciekały też indywidualnie do Szwecji osoby zagrożone aresztowaniem lub służbą w Wehrmachcie. W ramach AK przygotowywano plany powstańcze na okres przełomu.

Struktury konspiracyjne utworzone w oparciu o Delegaturę Rządu

W Gdyni funkcjonowała Miejska Delegatura Rządu kryptonim 7, znajdowała się też tzw. skrzynka łączności z Warszawą, do której docierali emisariusze ODR [Okręgowa Delegatura Rządu], Miejska Delegatura Rządu na Kraj w Gdyni, Referat Bezpieczeństwa (Kazimierz Czubert ps. Złotko), Państwowy Korpus Bezpieczeństwa (Józef Piątkowski ps. Lampart), Straż Samorządowa (Paweł Porożyński ps. Toruński).

W ramach Wydziału Bezpieczeństwa ODR powstał IV obwód Delegatury Rządu na Kraj Gdańsk-Gdynia kryptonim Bursztyn z siedzibą w Gdyni, obejmujący Gdynię, Gdańsk (miasto i powiat), Kartuzy, Kościerzynę, Sopot, Starogard Gdański, Tczew i Wielkie Żuławy. Kierował nim Kazimierz Stempniewski. Inspektorem obwodu IV Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa w Gdyni był inż. Czesław Mytko ps. Leliwa (IV/4/KB), a inspektorem obwodu Straży Samorządowej Stefan Ruciński ps. Szczeciński (III/4/SS). Inspektorem Wywiadu Politycznego obwodu IV w Gdyni był Zygmunt Bibrowicz ps. Barcki (III/4/WP).

Związek Jaszczurczy

Działalność przejawiali też członkowie i sympatycy przedwojennego Stronnictwa Narodowego. W środowisku radykalnej młodzieży gdyńskiej na bazie przedwojennych struktur i kontaktów Obozu Narodowo-Radykalnego powstała komórka Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy, którą kierował początkowo Andrzej Eliaszewicz ps. Ala, a następnie Stefan Hensel ps. Gustaw II, podporządkowana Ekspozyturze Zachód, na czele której stał Stanisław Leon Jeute ps. Stach, Stach Zachodni, a wiodącą rolę odgrywał Mieczysław Dukalski.

W ekspozyturze tej funkcjonującej w Warszawie działało grono przedwojennych mieszkańców Gdyni. Gdyńska komórka Związku Jaszczurczego zajmowała się głównie wywiadem morskim (wojskowym i przemysłowym). W kwietniu 1942 r. doszło do aresztowań i rozbicia struktur Związku Jaszczurczego w Gdyni.

Struktury Narodowych Sił Zbrojnych, „Miecz i Pług”, „Gryf”

W Gdyni istniały struktury Narodowych Sił Zbrojnych. Na terenie Gdyni utrzymywała też kontakty organizacja Miecz i Pług, istniały struktury największej regionalnej TOW [Tajnej Organizacji Wojskowej] Gryf Pomorski. Komendantem II okręgu TOW Gryf Pomorski w Gdyni (obejmował Gdynię, Gdańsk, Tczew) był mecenas Mieczysław Wegner. Poprzez Gdynię Gryf utrzymywał kontakty z wywiadem ZWZ-AK. W Gdyni powstała Komenda Rejonu (potem okręgu) PAP [Polskiej Armii Powstania], drugiej co do wielkości regionalnej organizacji konspiracyjnej na Pomorzu. Komendantem PAP w Gdyni był Piotr Hulewicz ps. Jastrząb. W Gdyni utworzono komórkę RPPS [Robotniczej Partii Polskich Socjalistów], która nie rozwinęła jednak szerzej działalności pomimo utrzymywania kontaktu z Warszawą. W Gdyni istniały też przez krótki czas komórki PZB [Polski Związek Bojowy] Niepodległość.

autor: Andrzej Gąsiorowski (2006 r.)