Harcerstwo w Gdyni w latach 1928–1939

Z Gdynia w sieci

Harcerstwo w Gdyni rozwijało się od lat 20. XX w., zanim jeszcze powstały pierwsze drużyny – miasto było miejscem licznych obozów skautowych. Pierwsze struktury organizacyjne zaczęły powstawać przy szybko rozwijających się szkołach średnich oraz wśród młodzieży pozaszkolnej. Kluczową rolę odegrały m.in. Gimnazjum dr. Teofila Zegarskiego, szkoły Towarzystwa Szkoły Średniej i szkoły zawodowe, w tym Państwowa Szkoła Morska.

Pierwszą udokumentowaną drużyną była założona w 1928 r. Drużyna Harcerek im. Anny Jagiellonki. W 1929 r. powstały dwie pozaszkolne drużyny, w tym pierwsza drużyna morska ZHP w Gdyni. Na początku lat 30. w mieście istniało kilka drużyn męskich i żeńskich, zarówno szkolnych, jak i pozaszkolnych, a ich liczebność dynamicznie rosła.

W latach 30. rozwijały się również drużyny harcerek w szkołach żeńskich, m.in. u Sióstr Urszulanek i w Liceum Handlowym. Harcerstwo stopniowo upowszechniało się także w szkołach powszechnych, gdzie pierwsza drużyna powstała w 1929 r. przy Szkole Powszechnej nr 1. Do 1933 r. drużyny działały już w wielu szkołach na terenie całej Gdyni oraz w okolicznych miejscowościach.

Od początku lat 30. rozwijał się też ruch zuchowy; zakładano gromady w szkołach, choć ich działalność często była niestabilna z powodu braków kadrowych. Trwały rozwój nastąpił dopiero w drugiej połowie dekady dzięki zaangażowaniu młodych nauczycieli i wsparciu władz oświatowych.

Powstanie i rozwój harcerstwa

Gdynia, jeszcze przed powstaniem tu pierwszych drużyn, była miejscem chętnie odwiedzanym przez harcerzy. W mieście często organizowano obozy dla skautów z całego kraju. W jednym z nich w 1924 r. brał udział późniejszy komendant Hufca Morskiego w Gdyni hm. Bolesław Polkowski[1]. Hm. Benedykt Porożyński, przyszły komendant Hufca Morskiego, następnie Morskiego Rejonu Harcerzy (dalej MRH), w 1926 r. zorganizował na Polance Redłowskiej obóz dla swojej drużyny[2].

Drużyny pozaszkolne i działające w szkołach średnich

Pierwsze struktury harcerskie zaczęły powstawać przy miejscowych szkołach średnich[3], które w latach 20. i 30. XX w. rozwijały się dynamicznie wraz z rozbudową miasta. Gimnazjum koedukacyjne dr. Teofila Zegarskiego, założone w 1927 r., od początku odgrywało istotną rolę w kształtowaniu harcerstwa gdyńskiego. W 1931 r. szkoła przeniosła się do nowego budynku w Orłowie, a po śmierci założyciela została przejęta przez jezuitów, zachowując świecki charakter.

Równolegle rozwijały się inne szkoły średnie, m.in. prywatne gimnazjum żeńskie Sióstr Urszulanek (od 1932 r.) oraz szkoły Towarzystwa Szkoły Średniej (gimnazjum męskie od 1931 r., żeńskie od 1937 r.).

Istotną rolę odgrywały szkoły zawodowe[4], m.in. Szkoła Rzemieślniczo-Przemysłowa (od 1929 r.), Liceum Handlowe[5] (od 1933 r.) oraz przeniesiona w 1930 r. z Tczewa Państwowa Szkoła Morska, kształcąca kadry dla marynarki handlowej. W tych środowiskach harcerstwo znajdowało naturalne zaplecze organizacyjne.

Organizacja pierwszych drużyn

Pierwszą udokumentowaną drużyną harcerską w Gdyni była powstała w październiku 1928 r. przy Gimnazjum dr. T. Zegarskiego Drużyna Harcerek im. Anny Jagiellonki[6]]. Jej założycielką była hm. Aniela Palęcka[7], drużynową – uczennica Helena Gregorska, a opiekunką – nauczycielka pani Milska. Początkowo jednostka liczyła 10 harcerek.

W 1929 r. powstały 2 drużyny pozaszkolne:

– drużyna im. Królowej Jadwigi, zorganizowana przez Janinę Kwiatkowską i skupiająca 16 dziewcząt,

– pierwsza drużyna morska ZHP w Gdyni – Drużyna im. Króla Władysława IV (10.07.1929 r.), specjalizująca się w żeglarstwie; jej założycielem i pierwszym drużynowym był Edward Baranowski[8].

W sprawozdaniu sytuacyjnym dotyczącym organizacji społecznych odnotowano, że na początku 1930 r. w Gdyni działały 2 drużyny męskie, 1 żeńska oraz 1 zapoczątkowana[9].

Rozwój drużyn w latach 30.

Lata 30. XX w. przyniosły intensywny rozwój harcerstwa. Istniejące wcześniej drużyny systematycznie zwiększały liczebność. Drużyna Harcerzy im. Jana III Sobieskiego skupiała w 1932 r. ok. 37,5% uczniów swojego gimnazjum, w 1930 r. przy drużynie powstała 10-osobowa gromada zuchów. Istniała też biblioteczka harcerska[10].

W 1931 r. powstała przy Gimnazjum Towarzystwa Szkoły Średniej Drużyna im. Bolesława Chrobrego, utworzona przez phm. Władysława Durę. W 1932 r. działało w niej 6 zastępów (60 harcerzy), co stanowiło 33% uczniów szkoły[11]; w 1935 r. liczba zastępów wzrosła do 9, w tym 1 starszoharcerskiego[12].

Zgodnie ze Sprawozdaniem z wizytacji zlotu Hufca Morskiego w Pucku (14–16 V 1932 r.) w Gdyni funkcjonowały wówczas 4 drużyny męskie – szkolne i pozaszkolne, w tym drużyna działająca przy Szkole Rzemieślniczej[13].

Drużyny żeńskie

W połowie lat 30. powstały drużyny harcerek w szkołach żeńskich.

– W 1933 r. utworzono przy gimnazjum Sióstr Urszulanek drużynę im. Heleny Postowójtówny, której założycielką i pierwszą drużynową była Petronella Jancewicz[14].

– W tym samym roku powstała drużyna w Liceum Handlowym, kolejno prowadzona przez Anielę Palęcką, Halinę Strzelecką i Janinę Orszak (po mężu Bilińską)[15].

– W latach 1937–1939 przy Szkole Przysposobienia Krawieckiego działała 14. Żeńska Drużyna Harcerek kierowana przez Czesławę Nykel[16].

Harcerstwo w szkołach powszechnych

Harcerstwo zaczęło rozwijać się w szkołach powszechnych Gdyni nieco później niż w szkolnictwie średnim. W początkach lat 20. XX w. na obszarze późniejszego miasta istniała gęsta sieć szkół elementarnych, funkcjonujących jednak na niskim poziomie organizacyjnym — klasy I–III często mieściły się w 1 lub 2 izbach.

W 1928 r. otwarto pierwszą nowoczesną, 7-klasową Szkołę Powszechną nr 1 przy ul. 10 Lutego, wyposażoną w sale specjalistyczne. Wraz z przyłączaniem kolejnych dzielnic miasta dawne szkoły wiejskie przekształcano w pełne szkoły powszechne; do 1939 r. powstało ich łącznie 16[17]. Pomimo intensywnego rozwoju sieci szkół, ich liczba pozostawała niewystarczająca względem dynamicznie rosnącej populacji uczniów. Klasy były przepełnione, zajęcia odbywały się na 2 lub 3 zmiany, a część dzieci dojeżdżała z odległych dzielnic.

W Gdyni funkcjonowały również szkoły powszechne prywatne, oferujące lepsze warunki lokalowe i mniejsze klasy, lecz uczęszczało do nich jedynie około 3% dzieci[18].

Pomimo trudności lokalowych i organizacyjnych, już w marcu 1929 r. powstała pierwsza drużyna harcerska w szkołach powszechnych Gdyni — Drużyna Harcerska im. Tadeusza Kościuszki. W roku szkolnym 1931/32, kierowana przez Roberta Ruchniewicza i Aleksandra Kliszewskiego, skupiała 66 chłopców ze Szkół Powszechnych nr 1 i nr 2[19]. W tym samym roku szkolnym w obu placówkach działała żeńska drużyna harcerska prowadzona przez Jadwigę Nierzwińską, założona 3 września 1931 r. i licząca 34 członkinie[20].

Według Zofii Polkowskiej w 1928 r. Helena Heftówna (później Turek) miała założyć na Obłużu Drużynę Harcerek im. Emilii Plater, prowadzoną do 1935 r.[21], jednak informacja ta nie znajduje potwierdzenia w archiwaliach. Możliwe, że drużyna funkcjonowała z przerwami. W roku szkolnym 1932/33 opiekunką tej jednostki była już Gackówna, a Obłuże nie należało wówczas jeszcze do miasta. Za pierwszą drużynę harcerską powstałą w gdyńskiej szkole powszechnej należy więc uznać drużynę męską przy Szkole Powszechnej nr 1.

W roku szkolnym 1932/33 harcerstwo działało w wielu szkołach powszechnych Gdyni. W Szkole Powszechnej nr 2 przy ul. Leśnej istniały dwie drużyny: im. Michaliny Mościckiej oraz im. Maurycego Beniowskiego, prowadzone przez nauczycieli Radkównę i Franciszka Bahyrycza[22]. Ważną rolę w działalności drużyny im. Michaliny Mościckiej odegrała Romualda Królikowska, późniejsza wieloletnia opiekunka harcerek.

W Szkole Powszechnej nr 3 przy ul. Witomińskiej działały: drużyna męska im. Tadeusza Kościuszki (drużynowy Tadeusz Jeryś) oraz drużyna żeńska im. Emilii Plater (drużynowa Teresa Wanażanka). W Szkole Powszechnej nr 4 na Oksywiu prowadzone były drużyny im. Jana III Sobieskiego (opiekun Kurr) oraz żeńska im. Emilii Plater (opiekunka Kawińska[23]). W Szkole nr 6 na Obłużu istniały drużyny im. Tadeusza Kościuszki (opiekun Leon Janikowski) oraz im. Emilii Plater (opiekunka Gackówna). Poza granicami Gdyni, w Cisowej i Orłowie, również działały drużyny — m.in. drużyna im. Stefana Batorego założona w 1932 r. przez nauczyciela Wojciecha Rogosia w Szkole Powszechnej nr 8[24].

Rozwój ruchu zuchowego

Od połowy lat 30. ZHP kładł coraz większy nacisk na tworzenie gromad zuchowych, które miały zapewnić dopływ dobrze przygotowanych kadr do drużyn harcerskich. W Gdyni pierwsze gromady pojawiły się już na początku tej dekady. Zanim przyjęto jednolitą nazwę „zuchy”, najmłodszych członków określano jako „wilczki”. W roku szkolnym 1930/31 zastęp wilczków w Szkole Powszechnej nr 1 prowadził Józef Lesner[25].

W latach 1932–1935 istniała gromada zuchowa w Orłowie, lecz została rozwiązana z powodu braku wodza[26]. W Szkole Powszechnej nr 6 gromadę założył w 1932 r. Leon Janikowski[27]. Trwały rozwój ruchu zuchowego nastąpił w drugiej połowie lat 30., m.in. dzięki pracy młodych nauczycieli: Teodora Delonga, Jadwigi Roteckiej i Piotra Cieślawskiego. Władze oświatowe wspierały inicjatywy zuchowe, zachęcając nauczycieli do udziału w kursach organizowanych przez MRH[28].

Problemy organizacyjne

Największą trudnością był chroniczny brak kadry instruktorskiej. Wiele drużyn prowadziła młodzież starszoharcerska, a drużyny często zawieszano z powodu braku opiekunów. Ważną rolę w przezwyciężaniu kryzysu odegrali instruktorzy – m.in. Jadwiga Rotecka, Lucjan Cylkowski, Mieczysław Daniecki i T. Delong. Drugą barierą był niedobór pomieszczeń: większość drużyn nie miała harcówek, a komendy korzystały z prywatnych mieszkań lub piwnic. Ograniczeniem były także skromne środki finansowe, szczególnie dotkliwe w środowiskach robotniczych.

autor: Dariusz Małszycki (2025 r.)

Bibliografia:

  1. ↑ K. Małkowski, Bolesław Polkowski, „Rocznik Gdyński”, R 9 (1989/90), s. 360-365
  2. ↑ D. Małszycki, Harcerstwo w Gdyni w okresie międzywojennym i w czasie okupacji (1928-1945), Gdynia 1997, s. 8.
  3. ↑ W. Frąckowiak, Szkolnictwo ogólnokształcące i oświata pozaszkolna w Gdyni okresu międzywojennego [w:] Gdynia: sylwetki ludzi, oświata i nauka, literatura i kultura, red. A. Bukowski, Gdańsk 1971, s. 191-218.
  4. ↑ Tamże, s. 191-218.
  5. ↑ Tamże, s. 191-218.
  6. ↑ Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (dalej APB),  Akta Kuratorium Szkolnego Okręgu Pomorskiego (dalej Akta KOSP) w Toruniu, Kwestionariusz o stanie harcerstwa w szkołach średnich i zawodowych., sygn. 6/454/0/63, Załącznik do pisma Kuratorium z dn. 1.01.1932 r. nr 0-30553/31, List Dyrekcji  Szkoły Średniej Koedukacyjnej dr Teofila Zegarskiego do KOSP w Toruniu, L. dz. 30/32 z 15.02.1932 r.,
  7. ↑ W źródłach i publikacjach nazwisko pierwszej komendantki Hufca Morskiego Harcerek w Gdyni Anieli Palęckej jest podane w kilku wersjach Np. Zofia Polkowska, dz. cyt., s. 3 podaje nazwisko „Palędzka”, J. Żerko, Organizacja Harcerstwa Morskiego w Gdyni w latach 1928-1939, „Nautologia”, nr 3 (1981) s. 22-29 podaje jej nazwisko w brzmieniu „Palencka”. We wspomnianym w przypisie 6 Kwestionariuszu o stanie harcerstwa nazwisko podaje się w brzmieniu „Palęcka”, dlatego też w takiej formie występuje ono w tej pracy.
  8. ↑ [1] E. Baranowski, I Morska Drużyna Harcerska im. Władysława IV, „Kalendarz Morski”, 1932, s. 173-176;
  9. ↑ Archiwum Państwowe w Gdańsku (dalej APG), Akta Komisariatu Rządu w Gdyni (dalej KRwG), Sprawozdania z życia polskich związków i stowarzyszeń sygn. 93/682/0/2298, Sprawozdanie sytuacyjne za styczeń 1930 r. z 3.02.1930 r.
  10. ↑ APB, Akta KOSP w Toruniu, Kwestionariusze o stanie harcerstwa … z 1.01.1932 r. , sygn. 6/454/0/63.
  11. ↑ Tamże, List kierownika Gimnazjum Towarzystwa Szkoły Średniej w Gdyni do Kuratorium Okręgu Szkolnego w Toruniu, L.dz. 30/32 z 15.01.1932 r.
  12. ↑ APB, Akta KOSP w Toruniu, Sprawozdania drużyn za lata 1932-1935, sygn. 6/454/0/64, Sprawozdanie z działalności 77 PDH im. Bolesława Chrobrego przy Gimnazjum Towarzystwa Szkoły Średniej w Gdyni za rok szkolny 1934/35, poz. 1146; Gdyńska Drużyna Harcerzy im. Bolesława Chrobrego 1931-2006, red. Marek Twardowski, Gdynia 2006, s. 14.
  13. ↑ APB, Akta KOP w Toruniu, Sprawozdania, sygn. 6/454/0/61, Sprawozdanie z wizytacji zlotu Hufca Morskiego w Pucku, trwającego w dniach 14-16.V.1932 r.
  14. ↑ APB, Sprawozdania z wizytacji WF, sygn. 6/454/0/42, Sprawozdanie z działalności Kółka Sportowego na terenie Gimnazjum ss Urszulanek w Gdyni za rok 1937/38, poz. 201.
  15. ↑ Z. Polkowska, Historia Morskiego Hufca i Środowiska Harcerek w Gdynia w latach 1928-1939 (maszynopis – w zbiorach Muzeum Miasta Gdyni), s. 3.
  16. ↑ Tamże, s. 7.
  17. ↑ W. Frąckowiak, dz. cyt., s 191-218.
  18. ↑ W. Frąckowiak, dz. cyt., s. 191-218.
  19. ↑ APB Akta KOSP w Toruniu, Kwestionariusze o stanie harcerstwa w szkołach powszechnych w 1932 r., sygn. 6/454/0/62, Kwestionariusz o stanie harcerstwa w 7 klasowych szkołach powszechnych nr 1 i przy ul. Witomińskiej (nr 2), L. dz. 99/32 z 15.02.1932 r.
  20. ↑ Tamże.
  21. ↑ Archiwum Państwowe w Gdańsku (dalej APG), Akta Inspektoratu Szkolnego w Wejherowie (dalej ISwW),  Protokoły z posiedzeń Rad Pedagogicznych w powiecie morskim w roku szkolnym 1932/33, sygn. 93/72/0/429, Odpis protokołu z posiedzenia Rady Pedagogicznej w szkole powszechnej (nr 6) na Obłużu odbytej dn. 20.01.1933 r., L. dz. 43/33 z 31.01.1933 r.
  22. ↑ Archiwum Państwowe w Gdańsku (dalej APG), Akta Inspektoratu Szkolnego w Wejherowie (dalej ISwW), Odpis protokołu z posiedzenia Rady Pedagogicznej w szkole powszechnej nr 2 przy ul. Leśnej 3 z dn. 18.01.1933, L. dz. 38/33 z 21.01.1933 r. /Imienia opiekunki harcerek nie wymienia się w dokumencie, nie udało się go ustalić z innych źródeł./.
  23. ↑ APG, Akta ISwW, Protokoły z posiedzeń Rad Pedagogicznych w powiecie morskim w roku szkolnym 1932/33, sygn. 93/72/0/429, Odpis protokołu z posiedzenia Rady Pedagogicznej w szkole (nr 4) w Gdyni Oksywiu, odbytej dn. 18.01.1933 r.
  24. ↑ APG, Akta ISwW, Harcerstwo w szkołach powszechnych 1934-1938 (dalej Harcerstwo w szkołach …), sygn. 72/0/518, List dyrektora szkoły powszechnej nr 8 w Gdyni z  L. dz. 105/38 z 27.02.1938 do Inspektoratu Szkolnego w Wejherowie.
  25. ↑ Z. Kączkowki, Wspomnienia z lat 1930-1943 [w:] Czuwaj Gdynio ! Wspomnienia gdyńskich  harcerek i harcerzy 1928-2011, red. nacz. Joanna Ryba, Gdynia 2011, s. 34-55.
  26. ↑ APG, Akta ISwW, Harcerstwo w szkołach …, sygn. 93/72/0/518 [s. 365], List dyrektora szkoły powszechnej nr 8 w Gdyni do Inspektoratu szkolnego w Wejherowie, L.dz. 105/38 z 27.02.1938 r.
  27. ↑ APG, Akta ISwW, Protokoły z posiedzeń Rad Pedagogicznych szkół w powiecie morskim w roku szkolnym 1932/33, sygn. 93/72/0/429, Odpis protokołu z posiedzenia Rady Pedagogicznej szkoły powszechnej na Obłużu w dn. 20.01.1933 L.dz. 43/33 z 31.01.1933 r.
  28. ↑ APG, Okólniki Inspektora Szkolnego w Gdyni, sygn. 139/I, Okólnik Nr 13 Inspektora Szkolnego w Gdyni z 11.10.1938 r., nr 1196/38.
Źródło: „https://www.gdyniawsieci.pl/w/index.php?title=Harcerstwo_w_Gdyni_w_latach_1928–1939&oldid=19627”