Gryf Pomorski

Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Pomorski istniała od 1940 r. Najliczniejsza regionalna organizacja konspiracyjna działająca na Pomorzu, początkowo występowała jako Tajna Organizacja Wojskowa Gryf Kaszubski. Jej przywódcą był Józef Dambek. Działalność Gryfa Pomorskiego koncentrowała się głównie na samoobronie, pracy informacyjno-propagandowej, wywiadzie (m.in. współpracującym z wywiadem Armii Krajowej na terenie Gdyni), kontrwywiadzie, walce z aparatem administracji i policji, działalności sabotażowej i dywersyjnej oraz potyczkach obronnych.

• 
  Józef Dambek, przywódca Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Pomorski.
• 
  Rota przysięgi Tajnej Organizacji Wojskowej Gryf Pomorski.

Powstanie organizacji

Powołana została wiosną 1940 r. w Czarlinie koło Stężycy. Inicjatorem jej zawiązania i faktycznym przywódcą był Józef Dambek, przed wybuchem wojny nauczyciel z Kobyla oraz porucznik obwodowy Okręgu Północnego Związku Strzeleckiego.

Powstanie Gryfa prawdopodobnie nastąpiło drogą odgórnej inspiracji związanej z przedwojennymi przygotowaniami do konspiracji. Prowadzono szeroką akcję werbunkową. Początkowo do Gryfa Kaszubskiego [GK] włączano głównie krewnych oraz bliskich znajomych osób będących w grupie założycielskiej. Następnie Gryf zasilany był przez mniejsze lokalne organizacje konspiracyjne powstałe na początku okupacji niemieckiej (m.in. Młode Wici działające w rejonie Gdyni, których założycielem był mecenas Mieczysław Wegner. Został on w Gryfie komendantem okręgu Gdynia, Gdańsk, Tczew).

W drugiej połowie 1940 r. GK nawiązał kontakt z bezimienną grupą Leona i Józefa Kulasów z Lipusza, a przez nich z ks. ppłk. Józefem Wryczą, przedwojennym proboszczem w Wielu oraz czołowym działaczem Stronnictwa Narodowego na Pomorzu, ukrywającym się po próbie aresztowania we wrześniu 1939 r.

Dnia 7.07.1941 r. w Czarnej Dąbrowie doszło do spotkania przedstawicieli Gryfa z wyżej wspomnianymi osobami. Zazwyczaj w literaturze przedmiotu datę tę podaje się jako początek działalności TOW Gryf Pomorski. Jednak według relacji członka Rady Naczelnej Brunona Bigusa nastąpiło to dopiero 15.06.1942 r.

Najwyższą władzę w TOW GP stanowiła Rada Naczelna, której podlegały 2 równorzędne piony: Główny Wydział Organizacyjny i Komenda Naczelna. Organizacja uznawała Rząd RP, zakładała podporządkowanie się Naczelnemu Wodzowi na obczyźnie, określała się jako ponadpartyjna i wojskowa.

Latem 1942 r. zapoczątkowane zostały rozmowy w kwestii przejścia do AK [Armia Krajowa]. Sprawa ta natrafiła jednak na liczne trudności i zaważyła w dużej mierze na dalszych losach Gryfa Pomorskiego.

W szczytowym okresie rozwoju organizacyjnego (w końcu 1942 r.) Gryf liczył kilka tysięcy członków (według niektórych przekazów kilkanaście tysięcy). Od początku 1943 r. następuje wyraźne osłabienie organizacji. Jest to wynikiem sporów na różnym tle, głównie pomiędzy Józefem Dambkiem a ówczesnym komendantem naczelnym Józefem Gierszewskim, zakończonych tragiczną śmiercią tego ostatniego w czerwcu 1943 r.

Na początku 1943 r. z czynnej konspiracji w Gryfie wycofał się ks. J. Wrycza. Po nieudanych próbach połączenia z AK doszło do scalenia Gryfa z inną organizacją o zasięgu ogólnopolskim - Zjednoczonymi Organizacjami Ruchu Miecz i Pług, nastąpiło to w kwietniu 1943 r.

Działalność

Działalność Gryfa Pomorskiego koncentrowała się głównie na samoobronie, pracy informacyjno-propagandowej, wywiadzie (m.in. współpracującym z wywiadem AK na terenie Gdyni), kontrwywiadzie, walce z aparatem administracji i policji, działalności sabotażowej i dywersyjnej i potyczkach obronnych.

Początkowo rozpowszechniano ulotki, które podawały wiadomości z nasłuchu radiowego. Od 1942 r. wydawano gazetkę organizacyjną „Gryf Pomorski” w nakładzie 300-500 egzemplarzy oraz „Głos Serca Polskiego”. Kolportowano również docierające do Gryfa wydawnictwa innych organizacji m.in. „Biuletyn Informacyjny” (organ AK), „Strażnica Bałtyku” (pismo AK na Pomorzu), „Zachodnia Straż Rzeczypospolitej”, „Ziemie Zachodnie Rzeczypospolitej” (wydawane przez Delegaturę Rządu).

Akcje bojowe prowadzone były przez ok. 35 grup leśnych i oddziałów partyzanckich.

Aresztowania

Masowe aresztowania w organizacji rozpoczęły się wiosną 1943 r. Głównym miejscem, do którego przekazywano zatrzymanych, był obóz Stutthof. Trafiło do niego ok. 1500 osób będących członkami, współpracownikami lub jedynie podejrzanymi o przynależność do TOW GP. W marcu 1944 r. zginął w zasadzce J. Dambek, zastrzelony przez funkcjonariusza Gestapo Jana Kaszubowskiego. To tragiczne wydarzenie spowodowało dalsze, znaczne ograniczenie roli „Gryfa”. 21.03.1945 r. rozkazem ówczesnego dowódcy Augustyna Westphala rozwiązano organizację. Jej członkowie zaraz po wojnie stali się ofiarami represji i szykan ze strony NKWD [Narodnyj Komissariat Wnutriennich Dieł] i UBP [Urząd Bezpieczeństwa Publicznego], kontynuowanych również w późniejszym okresie.

autor: Krzysztof Steyer (2006 r.)