Grabówek

Grabówek – dzielnica, zajmująca obszar nieco ponad 4 km² z blisko 8 tys. mieszkańców, dawniej niewielka osada, która od początków swoich dziejów stanowiła wspólnotę osadniczą i administracyjną z Gdynią.

• 
  Grabówek – Wzgórze św. Bernarda (Pekin).
• 
  Osiedle baraków mieszkalnych – Grabówek.
• 
  Budowa Szkoły Morskiej.
• 
  Szkoła Morska, pocztówka.
• 
  Instytut Handlu Morskiego i Techniki Portowej.
• 
  Kościół pw. Św. Rodziny przy ul. Kołłątaja 40.
• 
  Grabówek – Etap Emigracyjny, budynek.
• 
  Karta ewidencyjna budynku przy ul. Morskiej 106 pochodząca z czasów II wojny światowej.
• 
  Karta ewidencyjna budynku przy ul. Morskiej 112 pochodząca z czasów II wojny światowej.
• 
  Karta ewidencyjna budynku przy ul. Morskiej 30 pochodząca z czasów II wojny światowej.

Początki osadnictwa i pierwsze wzmianki (XIV-XV w.)

Pierwsza wiadomość o osadzie Grabówek pochodzi z dokumen­tu lokacyjnego Oksywia z 1346 r., gdzie napisano, iż norbertanki zarezerwowały sobie pewien obszar „przebiegający pod wzgórza w kierunku Grabówka”.

Pierwotne siedlisko Grabówka znajdowało się w okolicach zbiegu dzisiejszych ulic Grabowo i Morskiej. Przypuszczalnie już od przełomu XIII/XIV w. Grabówek należał jako „majątek wspomagający” Gdynię do rycerzy Rusocińskich, gdyż w 1362 r. oświadczyli oni, iż należał on do nich „od dawna”.

W 1382 r., podobnie jak Gdynia, Grabówek stał się własnością klasztoru kartuskiego z siedzibą w dzisiejszych Kartuzach. Przez bardzo krótki okres (przełom lat 80. i 90. XIV w.) Grabówek należał do gdańskiej rodziny mieszczańskiej Lankau. Z 1406 r. pochodzi pierwsza informacja o znajdującej się tu karczmie, która powstała przypuszczalnie w 1386 r. W 1429 r. kartuzi przyłączyli Grabówek do Gdyni, z należącymi do niej 10 łanami ziemi (ok. 170 ha).

Grabówek w XVI-XVII w.

Na początku XVI w., w wyniku rozruchów związanych z reformacją, Grabówek został zagarnięty kartuzom i przyłączony przez Jerzego Sokołowskiego do dzierżawionej przez niego Chyloni. Dnia 17.07.1526 r. przed zebranymi w Gdańsku senatorami odbyła się rozprawa, podczas której bez trudu udało się kartuzom odeprzeć bezzasadne roszczenia J. Sokołowskiego. Grabówek wrócił do kartuzów.

W 1663 r. klasztor kartuski zawarli czteroletni kontrakt z Janem Möhsske na dzierżawę karczmy, browaru, chlewu i szopy wraz z przynależną ziemią w Grabówku za roczny czynsz w wysokości 350 złotych polskich, który po pewnym czasie zmniejszono do 260 złotych. W 1683 r. w Grabówku wybudowano nową murowaną karczmę, której zalety miał ponoć podziwiać sam królewicz Aleksander Sobieski.

W latach 1691–1702 dzierżawcą Grabówka był Dalamiński, płacący klasztorowi 400 złotych czynszu. Natomiast w latach 1713–1734 na podobnych warunkach dzierżawcą był tu Wojciech Recht.

Dnia 12.05.1734 r. w trakcie podpalania nadmorskich miejscowości w okolicach Gdańska przez wojska rosyjskie, związanych z wojną o sukcesję o tron polski, spłonął również cały Grabówek.

Latem 1738 r., kosztem 500 złotych, wzniesiono w Grabówku nowy browar, zaś 2 lata później, za sumę 470 złotych, wybudowano nową stodołę.

Grabówek pod panowaniem pruskim (1772-XIX w.)

Po pierwszym rozbiorze Rzeczpospolitej w 1772 r., w ramach sekularyzacji dóbr kościelnych, Grabówek wraz z Gdynią, został skonfiskowany kartuzom i przeszedł na własność króla pruskiego. W 1773 r. w Grabówku znajdowała się karczma i folwark z 6 w łanami ziemi.

W 1786 r. karczma i część ziemi w Grabówku została oddana w dzierżawę niemieckim osadnikom, pozostałą część ziemi uprawianą od dawna przez Gdynian przyłączono do ich wsi.

W XIX w. właścicielami Grabówka była m.in. rodzina Düsterwaldów, a na początku XX w. Janzenowie.

Grabówek jako dzielnica Gdyni (1926-1939)

Po I wojnie światowej Grabówek przeszedł na własność skarbu państwa, a 10.02.1926 r., wraz z uzyskaniem praw miejskich przez Gdynię, stał się jedną z dzielnic miasta. Wówczas, zgodnie z ustawą o rozbudowie miast jako własność państwowa, przeznaczony został na działalność budowlaną instytucji państwowych lub zrzeszeń komunalnych i spółdzielczych.

Jako pierwsze, zgodę na zakup terenu otrzymało Spółdzielcze Stowarzyszenie Osad Własnych Oficerów Marynarki Wojennej. Wybudowano wówczas tzw. bloki oficerskie w narożniku ul. Morskiej i W. Surmana oraz domy jednorodzinne przy ul. Kapitańskiej i Komandorskiej.

Przy ul. Morskiej 94 w 1927 zaczęła funkcjonować Spółdzielnia Mleczarska w Gdyni, w późniejszym czasie przemianowana na Spółdzielnię Mleczarską Kosakowo.

W latach 1928–1929 powstał zespół mieszkaniowy przy ul. Morskiej 108/112 (tzw. Kolonia Robotnicza), przy którym w 1934 r. otwarto Ośrodek Zdrowia. Od 1929 r. przy ul. Morskiej 118 (ob. siedziba Energi) zaczęła działać podstacja transformatorowa. Obok czynne były dwa tartaki – Polskiego Przemysłu Drzewnego (Morska 114) oraz Gdyńskiej Spółki Drzewnej (ul. Morska 80).

W kolejnych latach Gdyńska Spółdzielnia Mieszkaniowa zbudowała 2 domy z 106 mieszkaniami przy ul. Okrzei 2/4, powstała też Osada Kolejowa, Kolonia Urzędników Skarbowych oraz wielomieszkaniowe domy Towarzystwa Budowy Osiedli.

Dnia 1.01.1931 r. dla rozrastającej się dzielnicy utworzono parafię i kościół pw. Świętej Rodziny, której pierwszym proboszczem został ks. Wojciech Surman.

Inwestycjami o dalekosiężnym znaczeniu było wybudowanie kompleksu szkół morskich (Szkoła Morska, Instytut Handlu Morskiego i Techniki Portowej) oraz Żeńskiego Gimnazjum Krawieckiego i Liceum Gospodarczego, co miało miejsce latach 1930–1936. W dzielnicy działały 2 szkoły powszechne (obecnie podstawowe), przy ul. Orlicz-Dreszera SP nr 5, zaś w okolicy ul. Sambora SP nr 14 (zbudowana w 1936 r.).

Naprzeciw bloków pocztowych (postawionych w miejscu dawnego Hotelu Robotniczego) Teodor Różkowski wybudował fabrykę wyrobów mięsnych (produkowano tu słynne eksportowe polskie bekony).

Do 1935 r. powstały trzy obiekty Obozu Emigracyjnego (budynek administracyjny, dezynfekcyjno-kąpielowy i hotel). Przy ul. Morskiej 155 od 1933 r. istniała apteka mgr Grodzkiego, przy ul. Mireckiego zbudowane zostało kino Zorza (po wojnie Fala).

Między ul. Morską a ul. Okrężną (ob. Janka Wiśniewskiego) przerzucono nad torami pomost dla pieszych. W 1937 r.  TBO zaczęło budowę 5 bloków przy ul. Morskiej 91-99, połączonych wzdłuż ul. Morskiej ciągiem sklepów. Z kompleksem tym połączony był, wzniesiony w 1939 r., budynek biurowy Funduszu Pracy (ul. Morska 89).

W 1938 r. stanęły przy ul. Morskiej 106 i Okrzei 14/18 domy pracowników Poczty, Telegrafu i Telefonów. W 1938 r. powstały Hale Targowe na Grabówku (targowisko, hala rybna i dom stróża, skanalizowane, z instalacją elektryczną, ze ścianami malowanymi przez B. Justa).

Na obrzeżach dzielnicy wyrastała natomiast tzw. zabudowa substandardowa. Na Wzgórzu Bernarda, zwanym także Robotniczym Grabówkiem, Gdyńskim Oczkiem lub Pekinem (rejon ulic Orlicz-Dreszera, Kordeckiego, Kalksztajnów) powstawały budowane nielegalnie budy, bez kanalizacji i elementarnych urządzeń sanitarnych. Wiele z nich stało w tym miejscu do początków XXI w., czyli do momentu ich przymusowego wyburzenia.

Grabówek po II wojnie światowej i współczesność

Pierwsze 4 dekady po II wojnie światowej nie przyniosły wielkich zmian w dzielnicy. W 1950 r. przy ul. Sambora postawiono Szkołę-Pomnik Polski Ludowej, w 1953 r. Techniczną Obsługę Samochodów, w 1960 r. przy ul. Grabowo – Szkołę Podstawową nr 17, w 1976 r. – kompleks obiektów przy ul. Opata Hackiego 14 dla Okręgowego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej. Jedyną większą inwestycją było wybudowanie drugiego pasa ul. Morskiej.

Po 1990 r. powstał prywatny szpital Clinica Medica, osiedle Kasztel i osiedle Skłodowskiej, salony z materiałami budowlanymi, stacja benzynowa, przy ul. Morskiej 80-92, salon samochodowy Plichta Autoryzowany Dealer Škody. W 2005 w miejscu tartaku (zlikwidowanego w latach 80. XX w.) powstał sklep Lidl, 2006 r. w miejscu spółdzielni Kosakowo – sklep sieci Kaufland.

Zabytki

Budynek Uniwersytetu Morskiego, budynek dawnego Instytutu Handlu Morskiego i Techniki Portowej, kościół pw. Świętej Rodziny.

autor: Tomasz Rembalski (2025 r.)