Eliaszewicz-Orwid Andrzej

Eliaszewicz-Orwid Andrzej ps. Andrzej, Ala (1911-1944). Pracownik Ekspozytury Zachód Oddziału II Związku Jaszczurczego, przybrane nazwiska: Andrzej Waszkiewicz, Andrzej Iwaszkiewicz, Andrzej Kaczmarek. W 1939 r. brał udział w bitwie nad Bzurą w Armii Pomorze. Wysiedlony z Gdyni przybył do niej ponownie i zorganizował sieć wywiadu Zachód (tzw. Ekspozytura Z). Sieć Związku Jaszczurczego [ZJ] zbierała informacje o przemyśle wojennym, o ruchu okrętów w portach Wybrzeża, o dyslokacji obiektów wojskowych itp. We wrześniu 1942 r. zaczął działalność w Narodowych Siłach Zbrojnych jako instruktor przygotowujący kadry dla wywiadu. Aresztowany i rozstrzelany 20.02.1944 r. na Firleju pod Radomiem. Symboliczna mogiła Andrzeja Eliaszewicza-Orwida znajduje się w al. Zasłużonych na cmentarzu w Kosakowie.

• 
  Andrzej Orwid Eljaszewicz.

1911-1938

Urodził się 12.08.1911 r. w Byszowie (dawniej Gubernia Kijowska) w rodzinie inteligenckiej Władysława i Stefanii Jaxsa-Plewkiewiczów. W 1918 r. wyjechał z rodzicami do Warszawy, a w 1925 r. do Poznania. Przez rok był w Korpusie Kadetów. W 1932 r. ukończył Liceum Handlowe w Poznaniu, a w 1933 r. Instytut Handlu Morskiego i Techniki Portowej w Gdyni.

Od 1931 r. był zatrudniony w przedsiębiorstwie Gdynia-Ameryka Linie Żeglugowe pływał na Polonii, Kościuszce, Pułaskim. Od 1936 r. był zameldowany na stałe w Gdyni. W latach 1934-1935 służył w Szkole Podchorążych Rezerwy Piechoty w Zambrowie. W 1937 r. podjął pracę w Urzędzie Frachtowym w Gdyni.

1939-1944

Zmobilizowany 26.07.1939 r. brał udział w bitwie nad Bzurą w Armii Pomorze. Po zakończeniu walk wrócił do Gdyni. Został wysiedlony wraz z rodziną. Wyjechał do Włocławka, a następnie do Warszawy, gdzie 2.11.1939 r. został aresztowany za zerwanie plakatu niemieckiego. Uwięziony na Pawiaku 30.11.1939 r., postawiony przed Sądem Specjalnym, który - po ujawnieniu faktu, iż przed wojną brał udział w akcji ratowania marynarzy niemieckich, rozbitków ze statku Horst Wessel - odstąpił od wymierzenia kary śmierci i skazał go na 6 miesięcy więzienia. Siedział w więzieniu przy ul. Daniłowiczowskiej, gdzie spotkał się m.in. z Bolesławem Piaseckim. Po uwolnieniu nawiązał kontakt z dawnymi członkami Obozu Narodowo-Radykalnego (z organizacją tą związany był przed wojną na terenie Poznania lub Gdyni) i tworzonymi przez nich strukturami Związku Jaszczurczego [ZJ].

W początkach sierpnia 1940 r. przybył do Gdyni, gdzie zorganizował sieć wywiadu Zachód (tzw. Ekspozytura Z), wchodzącą w skład Oddziału II Związku Jaszczurczego. Do pracy wywiadowczej wciągnął m.in. rodzinę Henslów - Helenę, Czesława, Bernarda i Stefana oraz Helenę i Stanisława Strzeleckich, Helenę Barczak, Franciszka Gburka z Tajnego Hufca Harcerzy, Irenę Piotrowską, Leona Schulza, kpt. rez. Antoniego Wiensa-Wiśniewskiego (z wywiadu ZWZ-AK [Związek Walki Zbrojnej - Armia Krajowa]) i innych.

Sieć Związku Jaszczurczego zbierała informacje o przemyśle wojennym, ruchu okrętów w portach Wybrzeża, dyslokacji obiektów wojskowych itp. Z poszczególnymi członkami organizacji kontaktował się przeważnie w gdyńskich kawiarniach i w mieszkaniu Henslów przy pl. Grunwaldzkim 18. Przez pewien czas pracował w zakładzie Bernarda Badziąga, działającego wówczas również dla wywiadu Związku Jaszczurczego i ZWZ-AK. Zetknął się w nim z komandorem Konstantym Jacyniczem z Alfy i w czerwcu 1941 r. został mianowany kierownikiem wywiadu na Gdynię. W związku z wyznaczeniem nowych zadań przez Komendę Główną Związku Jaszczurczego przekazał to kierownictwo Stefanowi Henslowi, zachował jednak kontrolę nad gdyńską grupą ZJ i nadal kierował pracą łączników między Warszawą a Gdynią: Zenonem Narojkiem i Edwardem Koniecznym. W Warszawie utrzymywał kontakt z Mieczysławem Dukalskim, Arnoldem Nierzwickim, Stanisławem Leonem Jeute oraz z grupą gdynian członków ZJ mieszkających w Warszawie i z kmdr. K. Jacyniczem] (sieć wywiadu ZJ nakładała się z siecią wywiadu KG ZWZ-AK i z wywiadem Komendy Okręgu Pomorskiego ZWZ-AK).

Aresztowany na dworcu gdyńskim wiosną 1942 r. zdołał zbiec i dojechać do Warszawy. We wrześniu 1942 r. podjął działalność w Narodowych Siłach Zbrojnych w charakterze instruktora przygotowującego kadry dla wywiadu. Nadal utrzymywał kontakt z A. Nierzwickim, szefem Ekspozytury Zachód ZJ.

3.01.1944 r. wraz z porucznikiem Janem Rogowskim, ps. Czarka z AK został aresztowany w Białobrzegach podczas przewożenia materiałów zaopatrzeniowych i wybuchowych z Warszawy do Radomia dla zgrupowania Jana Piwnika, ps. Ponury. Przesłuchiwany był przez Gestapo w Radomiu, skąd wywieziony został w nieznanym kierunku i przypuszczalnie rozstrzelany 20.02.1944 r. na Firleju pod Radomiem.

Symboliczna mogiła Andrzeja Eliaszewicza-Orwida znajduje się w al. Zasłużonych na cmentarzu w Kosakowie.

autor: Bogdan Chrzanowski (2006 r.)