Delegatura Rządu dla Spraw Wybrzeża
Utworzona uchwałą Rady Ministrów 12.09.1945 r. o powołaniu Delegatury Rządu dla Spraw Wybrzeża, podporządkowana osobowo i służbowo Prezydium Rady Ministrów. Do jej zadań należały m.in. nadzór i synchronizacja odbudowy oraz wykorzystania portów handlowych i miast portowych. W ramach Delegatury powstał, inspirowany przez Eugeniusza Kwiatkowskiego, wielki program rozwoju portów polskich.
Członkowie i stuktura
Na czele Delegatury Rządu dla Spraw Wybrzeża stanął, w randze ministra, przedwojenny wicepremier RP Eugeniusz Kwiatkowski, zastępcą został Kazimierz Strzegocki, pracownikami – wielu działaczy państwowych II RP, m.in. Stefan Franciszek Sokół, Stanisław Bonarek, Jerzy Bonkowicz-Sittauer, Stanisław Szymborski, a Prezydium Rady Ministrów zatwierdziło podstawowy profil jej działania, budżetu i sprawy personalne.
Delegatura działaniem obejmowała całe Wybrzeże. Siedzibą został Gdańsk, od 29.07.1947 r. – Sopot. W 1946 r. utworzono ekspozyturę w Szczecinie oraz w Elblągu. Do zadań należały nadzór i synchronizacja odbudowy oraz wykorzystania portów handlowych i miast portowych, dysponowanie budżetem przydzielonym na cele inwestycyjne i odbudowę oraz doraźna kontrola prac i związanych z tym wydatków.
W ramach Delegatury powstał, inspirowany przez E. Kwiatkowskiego, wielki program rozwoju, który przewidywał: dokonanie całkowitej polonizacji delty Wisły oraz środkowego i zachodniego Pomorza, odbudowę nowoczesnej infrastruktury wszystkich portów polskich.
Plan E. Kwiatkowskiego
Plan E. Kwiatkowskiego przewidywał następujące działania:
- przygotowanie portu szczecińskiego do obsługi potrzeb handlowych Pomorza, Wielkopolski, Dolnego Śląska oraz tranzytu czechosłowackiego;
- przygotowanie portów w Gdyni i Gdańsku do obsługi Górnego Śląska, Warszawy, Łodzi, Białegostoku i Krakowa;
- budowę nowych kanałów;
- stworzenie z Gdańska i Gdyni centrów polityki morskiej;
- rozbudowę własnej floty handlowej i marynarki wojennej;
- uruchomienie regularnej żeglugi pasażerskiej i kabotażowej;
- znaczną rozbudowę rybołówstwa morskiego;
- rozbudowę systemu połączeń kolejowych polskich portów z ich zapleczem;
- budowę silnych radiostacji w Gdańsku i Szczecinie;
- włączenie Wybrzeża polskiego w międzynarodową sieć kablową oraz międzynarodowe połączenia lotnicze;
- rozbudowę przemysłu stoczniowego w Gdańsku, Gdyni, Szczecinie i Elblągu;
- zorganizowanie w Gdańsku Uniwersytetu , a w Gdyni – Wyższej Szkoły Handlu Morskiego;
- zorganizowanie szkolnictwa specjalnego w Szczecinie, Kołobrzegu i Elblągu.
1945-1946
W działalności Delegatury szczególne znaczenie zajmowała Gdynia. Wobec niedużych zniszczeń infrastruktury miejskiej priorytetem stało się uruchomienie portu poprzez odgruzowanie w pierwszej kolejności nabrzeży i zabezpieczenie pozostałego mienia. W rezultacie tych prac już do 31.12.1945 r. w Gdyni oddano do użytku 13 magazynów o powierzchni 34 941 m2 i uruchomiono 23 dźwigi.
W 1946 r. rozpoczęto montowanie początkowo importowanych, następnie krajowych dźwigów przeładunkowych, naprawę linii komunikacyjnych oraz ich modernizację, budowę wiaduktów nad torami i wiele innych. W rządzie nie bez oporów przyjęto sugestię E. Kwiatkowskiego, by zezwolić na odbudowę portu gdyńskiego spółce Højgaard & Schultz A/S, która jako budowniczy portu gwarantowała jego rzetelną rekonstrukcję.
Lata 1947-1948
Do początku 1947 r. rozminowany został port w Gdyni. Usunięto większość wraków. Poczyniono szereg napraw nabrzeży, przejazdów drogowych i kolejowych, odbudowano część wiaduktów i ponad 15 tys. m.b. sieci elektrycznej, 18 tys. m.b. linii wodociągowych. Do eksploatacji oddano ok. 4 tys. m.b. nabrzeży, z czego na nowo odbudowanych 769 m.b. Wyremontowano 33 dźwigi i oddano do użytku 122 tys. m2 powierzchni magazynowej, 19 budynków administracyjnych, gospodarczych i mieszkalnych o kubaturze 89 tys. m2; uruchomiono chłodnię portową, chłodnię rybną, łuszczarnię ryżu, olejarnię oraz wiele urządzeń rybackich.
Na odbudowę infrastruktury portowej Gdyni przeznaczono ponad 60 proc. przewidywanego na ten cel budżetu Delegatury. Dzięki jej dotacjom oczyszczono ze skutków wojny miasto, uruchomiono elektrownię Gródek, odremontowano w stopniu umożliwiającym naukę 16 szkół powszechnych i 2 średnie oraz Państwową Szkołę Morską (Akademia Morska). Doprowadzono do stanu użytkowania 2 szpitale, a także Rzeźnię Miejską, uruchomiono komunikację miejską. W zakresie dotacji pracownicy Delegatury ustalali m.in. preliminarze budżetowe dla gdyńskich instytucji gospodarczych oraz prowadzili kontrolę ich wykonania. Kontroli podlegał również Zarząd Miejski w zakresie zależnych od niego przedsiębiorstw organizujących i prowadzących odbudowę.
W 1947 r. pełny rozruch uzyskały gdyńskie stocznie, zaczęto remontować statki polskie i zagraniczne, montować traktory i parowozy z części zagranicznych z dostaw UNRRA [United Nations Relief and Rehabilitation Administration – Administracja Narodów Zjednoczonych ds. Pomocy i Odbudowy], zapoczątkowano produkcję trawlerów dla rybołówstwa dalekomorskiego o nośności 450 DWT.
Delegatura zaangażowana była w prace nad powstaniem Związku Gospodarczego Miast Morskich, do którego akces zgłosiła również Gdynia. Koncentrując się na odbudowie miast portowych, kanałów, dźwigów i magazynów portowych oraz przemysłu, przyciągała do akcji odbudowy skandynawskie firmy techniczno-budowlane oraz kapitał zagraniczny, co nie było dobrze widziane przez komunistów. W efekcie stało się to jedną z głównych przyczyn likwidacji Delegatury przez władze warszawskie 13.01.1948 r. Oficjalnym powodem było wykonanie zadań przewidzianych w okresie przejmowania Wybrzeża przez władze polskie. Według uchwały Rady Ministrów likwidacja miała być przeprowadzona do 31.05.1948 r., zakres działania przekazano ministerstwom oraz Centralnemu Urzędowi Planowania, majątek ruchomy i nieruchomy – do dyspozycji prezesa Rady Ministrów. Likwidatorem został dotychczasowy szef zagadnień portów handlowych I klasy, dyrektor M. Mysłowski. Ostatnim, nieoficjalnym akcentem likwidacji Delegatury było usunięcie z Wybrzeża w trybie administracyjnym E. Kwiatkowskiego poprzez zakaz pobytu na Wybrzeżu, w Warszawie oraz Poznaniu.
autor: Mariusz Kardas (2006 r.)
