Cisowa

Cisowa – najdalej na północny zachód wysunięta dzielnica Gdyni, włączona w granice miasta w 1935 r. Zajmuje 5,78 km² powierzchni i liczy nieco ponad 10,5 tys. mieszkańców (2024 r.).

Nazwa wsi Cisowa powstała przypuszczalnie od nazwy „przepływającej wśród cisów” rzeki, którą w formie „fluvii Scissoua” po raz pierwszy wymienił dokument z 1283 r. Obecnie ten ciek wodny znany jest pod nazwą Potok Cisowski lub Struga Cisowska.

Karta ewidencyjna budynku Szkoły Powszechnej Nr 17 Gdyni-Cisowej.
Karta ewidencyjna budynku Szkoły Powszechnej Nr 9 Gdyni-Cisowej.
Projekt na budowę piekarni dla w. pana Augustyna Reinhardta w Cisowej powiat Morski, księga gruntowa Cisowa Karta 107.
Fotografia rodziny Potrykus z Chylonii i Cisowej.
Kamień milowy przy ul. Chylońskiej.
Kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Cisowej, widok na budynek od strony.
Budowa kościoła pw. Przemienienia Pańskiego w Cisowej.
Dożynki Kaszubskie w Cisowej.
Fotografia lotnicza - Gdynia Cisowa.

Początki osadnictwa i pierwsze wzmianki (XIV–XV w.)

Dokładna data powstania wsi Cisowa nie jest znana. Pierwszej wzmianki o osadzie Cisowa można doszukiwać się w dokumencie lokacyjnym Chyloni z 1351 r. W tym czasie była to osada rządząca się tzw. pomorskim lub polskim prawem, którą w najbliższym czasie komtur gdański zamierzał „urządzić podobnie jak Chylonię”, czyli przenieść ją na tzw. prawo niemieckie.

Następne pewne wiadomości o rządzącej się wspomnianym już prawem niemieckim Cisowy pochodzą dopiero z początku XV w. Wieś liczyła 20 łanów (ok. 340 ha) ziemi, z czego 2 wolne należały do sołtysa, następnie po 2 łany czynszowe z ogółu 18 posiadło 9 gburów (gospodarzy), a każdy z nich musiał płacić po 1 grzywnie czynszu rocznie (½ grzywny z łanu). Ponieważ cisowski sołtys dysponował niewielkim uposażeniem w ziemię, nie mógł samodzielnie wyekwipować się na wyprawy wojenne. Z tej przyczyny w tym obowiązku musiał wspomagać sołtysa z Chyloni. We wsi znajdowały się także młyn i karczma. Z młyna Krzyżacy pobierali czynsz w wysokości 1,5 grzywny, lecz w 1438 r. był on już opuszczony. Karczma natomiast była obłożona czynszem w wymiarze 2 grzywien.

Cisowa w okresie Rzeczypospolitej (XVI–XVII w.)

Kiedy po pokoju toruńskim z 1466 r. Prusy Królewskie (Pomorze Gdańskie) wróciły do Polski, Cisowa stała się wówczas własnością króla polskiego, lecz od końca XV wieku była wydzierżawiana rodzinom możnowładczym. Kolejno wieś dzierżawili: Wulkowscy (1469–1484), Krokowscy (1497–1504), Sokołowscy (od 1549 r.), Konopaccy (od 1585 r.), Heinowie (od 1615 r.), Cyrembergowie (od 1664 r.), Radziwiłłowie oraz Sobiescy.

W 1570 r., dzierżawiona przez Jerzego Sokołowskiego, Cisowa liczyła 20 łanów, z których płacono po 20 groszy czynszu. We wsi była karczma, ponadto mieszkało 4 zagrodników, 6 komorników oraz 10 węglarzy (smolarzy).

Negatywne skutki dla wsi przyniosły wojny ze Szwecją. Po tzw. potopie szwedzkim (1655–1660) nie było tu żadnego gbura ani karczmy. We wsi mieszkało jedynie 4 zagrodników, kowal oraz sołtys Gabriel Piane, który do swego urzędu nie miał żadnych praw i dzierżawił 1 łan ziemi. Istniał za to folwark i murowany dwór, które dzierżawił Michał Blom.

Okres Przebendowskich i rozwój w XVIII w.

Na dłużej Cisowa znalazła się we władaniu Przebendowskich. W 1718 r. królewicz Jakub Sobieski przekazał Cisowę pułkownikowi i kasztelanowi Jakubowi Przebendowskiemu (zm. 1724 r.). Od 1757 r. Cisowa znajdowała się w rękach Antoniego Józefa Przebendowskiego, chorążego pomorskiego i generała lejtnanta wojsk koronnych. Według ostatniej polskiej lustracji z 1765 r. „wieś Cysowo w budynkach dobrych zarendowana”, co znaczyło, że była dobrze zagospodarowana. Ponadto znajdował się tu folwark i karczma.

Cisowa w okresie pruskim (1773–XIX w.)

W 1773 r. w Cisowej mieszkało 49 osób, w tym 12 chałupników i dzierżawca folwarku o nazwisku Lermwasser. W 1781 r. wieś zamieszkiwało już 60 osób, z których 56 było wyznania katolickiego. W 1789 r. doliczono się tu 13 domów (dymów). Spis mieszkańców Cisowej z 1796 r. wyliczał dzierżawcę folwarku Jana Schlossa, karczmarza Jana Kujawę, chałupników: Jakuba Wnika, Wojciecha Parchema, Antoniego Prangę, Marcina Klebę, Andrzeja Skelnika, Marcina Witomskiego, Marcina Krusę, Bartłomieja Slawikowskiego, Ignacego Borka oraz owczarza Michał Mingę i pasterza bydła Michała Skelnika. W tym czasie przynależne do Cisowej Pustkowie Demptowo zamieszkiwał chałupnik Jan Grabiński.

W 1808 r., po śmierci ostatniego Przebendowskiego, Cisowa przeszła w bezpośrednie władanie pruskiego fiskusa, który przeprowadził tu wkrótce parcelację folwarku. Około 1831 r. w Cisowej gospodarstwa (liczące około 13,7 ha) pochodzące z tej parcelacji posiadali: Jakub Kujawa, Marcin Specht, Jan Potrykus, Mikołaj Marszal alias Marszałkowski, Bartłomiej Slawikowski, Wojciech Pranga, Jerzy Bieszke i Jakub Reinhardt. Najbogatszymi gospodarzami byli Franciszek Grabiński (około 24 ha) i Maciej Lubner (około 15,5 ha). Chałupnikami byli Jan Kass, Jan Bochentyn i Jakub Skelnik.

Cisowa jako samodzielna gmina (1866–1935)

Od 1866 r. Cisowa była samodzielną gminą wiejską. W 1869 r. we wsi było 19 gospodarstw gburskich i 11 chałupniczych, a liczba mieszkańców wynosiła 449. W 1905 r. obszar Cisowej obejmował 528,3 ha, a liczba mieszkańców wynosiła 548, z których 504 były wyznania katolickiego a 44 ewangelickiego. 442 osoby zadeklarowały się jako Kaszubi, 27 jako Niemcy, zaś 35 osób zaklasyfikowano jako „inni”.

W 1935 r. wieś Cisowę przyłączono jako dzielnicę do miasta Gdyni. Stara szkoła z 1892 r., usytuowana na zachodnim brzegu rzeczki Cisowianki (Cisy) zmieniła wówczas nazwę na Szkoła Powszechna nr 9, a od września 1939 r. zajęcia miały odbywać się w nowo wybudowanej piętrowej szkole wzniesionej na parceli kupionej od Lubnerów przy ul. Chylońskiej 227 (Szkoła Powszechna nr 17).

W 1935 r. poświęcony został kościół pw. Przemienienia Pańskiego, obok którego założono cmentarz.

Do wybuchu wojny Cisowa była najbardziej rolniczą częścią Gdyni, do czego nawiązywały po części nazwy ulic z 1937 r.: Chmielna, Cisowa, Gminna, Gradowa, Grochowska, Łubinowa, Owsiana, Pszeniczna, Śnieżna, Wietrzna, Zbożowa, Żórawia, Żwirowa.

Doroczne dożynki, jedna z większych gdyńskich imprez lat 30. XX w., których kulminacja obchodów miała miejsce w śródmieściu, organizowana była w znacznej mierze przez gospodarzy z dzielnicy Cisowa.

Cisowa jako dzielnica mieszkaniowa (od lat 60. XX w.)

Od lat 60. XX w. dzielnica stała się sypialnią Gdyni. Gdyńska Spółdzielnia Mieszkaniowa zbudowała tu osiedla Cisowa I, II, III, IV – wielkie blokowiska wznoszone najczęściej w technologii wielkopłytowej, w których zamieszkali pracownicy stoczni i portu. Blokami zabudowane zostały także, leżące po drugiej stronie ul. Morskiej, Pustki Cisowskie.

W 1962 r. przy ul. Chabrowej stanął nowy budynek dla Szkoły Podstawowej nr 16. Od 1961 r. mieszkańcy dzielnicy wystosowali prośbę w sprawie budowy przystanku kolejki SKM. Władze miejsce obiecały jego szybką realizację dopiero w 1987 r., lecz nie przyniosło to widocznych efektów. Dopiero po podpisaniu petycji w tej sprawie przez 2,5 tys. mieszkańców w 1995 r., przystanek uruchomiono w 1997 r.

Zabytki

Kościół pw. Przemienienia Pańskiego i kamień milowy (słup pocztowy) przy ul. Chylońskiej, pomiędzy posesjami nr 177 a 191.

autor: Tomasz Rembalski (2025 r.)