Chylonia

Jedna z największych gdyńskich dzielnic, zamieszkała przez ponad 19 tys. osób, zajmuje obszar 3,98 km². Częścią miasta, wraz z przysiółkami Demptowo, Bernarda, Leszczynki oraz fragmentem Chylońskich Błot, stała się 30.04.1930 r.

Nazwa pochodzi od słowiańskiej nazwy osobowej Chyła (od „chylić”) lub od staronordyckiego kill, oznaczającego „wąską zatokę”. Przepływający obok Chyloni strumień w 1259 r. został określony jako Kilona, który obecnie nazywany jest Chylonką.

Chylonia – panorama.
Most na rzece Chylonce.
Budowa rurociągu przy ul. Chylońskiej.
Urząd Pocztowo-Telegraficzny nr 4 w Chyloni.
Budynki przy ul. Chylońskiej, mi.in. restauracja i hotel Wygoda Antoniego Troki.
Kościół pw. św. Mikołaja w Chyloni.
Budynek przy ul. Chylońskiej 55 – dom rzeźnika Banduscha, karta inwentaryzacyjna budynku z czasów okupacji niemieckiej.
Chylonia – stary budynek Szkoły Powszechnej nr 10.
Szkoła Podstawowa nr 10 w Chyloni.
Chylonia – lata 80. XX w.

Powstanie wsi i budowa kościoła

Dokładna data powstania wsi Chylonia nie jest znana, lecz wiadomo, iż została ona lokowana na prawie chełmińskim, na tzw. „surowym korzeniu” w latach 1348–1351, przez sprawującego w tym czasie urząd komtura gdańskiego Henryka von Rechtera. Na swoją cześć komtur nazwał wieś Heynrichsdorf, ale nazwa ta nie utrzymała się przez długi czas. Wkrótce po wystawieniu zaginął również dokument lokacyjny, o czym dowiadujemy się z jego wznowionej wersji z 11.11.1351 r.

W latach 1351-1353, z fundacji archidiakona pomorskiego Stanisława, w Chyloni powstał kościół, który stał się filialnym względem oksywskiego. Wydarzenie to potwierdził swym dokumentem z 1362 r. biskup włocławski Maciej z Gołańczy. Chylońska parafia filialna obejmowała swym zasięgiem Chylonię i Cisowę.

Dzierżawcy i właściciele Chyloni

W XIV w. Chylonia należała do Krzyżaków, po pokoju toruńskim 1466 r. – do króla polskiego, który oddał ją w dzierżawę rodzinom szlacheckim. Pierwszym znanym dzierżawcą Chyloni był chorąży gdański Mikołaj Wulkowski (1469 r. i 1484 r.).

Na przełomie XV i XVI w., jak wskazują na to dokumenty z 1497 r. i 1504 r., Chylonia znajdowała się w posiadaniu Małgorzaty Krokowskiej oraz jej synów Jana i Jerzego, spadkobierców zmarłego Wawrzyńca Kaszuby Krokowskiego z Krokowej – dworzanina króla Jana Olbrachta

Po Krokowskich Chylonię dzierżawili Sokołowscy z Wrzący. W 1526 r jako dzierżawcę źródła wymieniły Jerzego Sokołowskiego. W 1549 r. król Zygmunt August wystawił przywilej, mocą którego Chylonia przeszła w dzierżawę Jerzego i Tomasza Sokołowskich – synów Jerzego.

W 1570 r., dzierżawiona już samodzielnie przez Jerzego Sokołowskiego, wieś liczyła 30 łanów, z których 2 wolne od czynszów należały do proboszcza, a 28 pozostałych było oczynszowanych. We wsi była karczma i 2 młyny oraz 11 zagrodników, komornik, rzemieślnik (kowal?) i 8 węglarzy (smolarzy).

W 1585 r. Chylonię prawdopodobnie dzierżawił Jerzy Konopacki, który przypuszczalnie przyczynił się do szerzenia nauk Lutra, o czym rok wcześniej donosił wizytator biskupa włocławskiego.

Od 1615 r. dochody ze wsi czerpał ławnik ziemi puckiej Jerzy Hein i jego żona Brygida z d. Schwarzwald, którą wspominano tu jeszcze w 1648 r.

Według lustracji królewskiej z 1664 r. dzierżawcą Chyloni był Daniel Ernest Cyremberg. We wsi widoczne były zniszczenia wywołane wojnami ze Szwecją. Nie było już dziedzicznego sołtysa, a funkcję tę sprawował doraźnie jeden z chłopów, za co otrzymał 1 łan ziemi. Z 7 gburów, którzy tu zawsze mieszkali pozostało tylko 4 i 1 półgbur, nie było też zagrodników. Ponadto była karczma, na którą jej właściciel okazał przywilej królewski z 1650 r. oraz młyn, na który krzyżacki przywilej, potwierdzony przez króla w 1650 r., posiadał młynarz Wilma.

W 1702 r. młynarzem był Henryk Mosen. Po Cyrembergach Chylonię mieli w posiadaniu Krokowscy (1687 r.), następnie Radziwiłłowie i Sobiescy. W 1702 r. i w latach 1710-11 miał ją królewicz Aleksander, a po jego śmierci królewicz Jakub. Ten ostatni w 1718 r. przekazał Chylonię pułkownikowi i kasztelanowi Jakubowi Przebendowskiemu (zm. 1724 r.).

Lustratorzy królewscy w 1765 r. stwierdzili, iż Chylonię mieli w posiadaniu, zgodnie z przywilejem króla Augusta III z 1757 r, chorąży pomorski i generał lejtnant wojsk koronnych Józef Antoni Przebendowski (syn Jakuba, zm. 1775 r.) oraz jego żona Bernardyna z d. von Kleist. We wsi mieszkało wówczas 8 gospodarzy i karczmarz, mający prawo do propinacji gorzałki i warzenia piwa.

Mieszkańcy Chyloni

Według katastru kontrybucyjnego z 1773 r. w Chyloni mieszkał zarządca folwarku, gospodarujący na 12 łanach ziemi, młynarz, 9 chałupników i 3 komorników, łącznie 85 osób.

W 1781 r. mieszkało tu tylko 79 osób. W 1789 r. było 17 domów, z których pobierano podatek. Najstarszy znany wykaz imienny mieszkańców Chyloni z 1796 r. podaje, iż mieszkali w niej: dzierżawca folwarku Antoni Potrykus, młynarz Walenty Rahn, gbur Michał Kortas, chałupnicy: Jan Pohnke, Jan Bradtke, Bartłomiej Nikielski, Andrzej Pohnke, Marcin Kollmatz, pasterze krów: Michał Grönke i Marcin Hallmann, wyrobnicy (robotnicy): Michał Kochanowski, Müller, Józef Dopke, Marcin Kurr, Andrzej Sojke, komornik Jan Wesserling, a w należących do Chyloni wybudowaniach: 1) Demptowo: Gottlieb Reinhart i Franciszek Sobiecki; 2) Bornowa (Bernarda?): Chrystian Sobiecki, Jan Bochentyn i Węsierski; 3) Maszewo: Lubner; 4) Niemotowo: Michał Miotke, Marcin Klebba i Jan Grönholtz.

Po śmierci ostatniego przedstawiciela rodziny Przebendowskich – Augusta (zm. 1808 r.), folwark chyloński został rozparcelowany na działki chłopskie. Formalne nadanie własności nastąpiło 22.10.1824 r. W 1827 r. przeprowadzono w Chyloni podział wspólnot użytkowych (łąki, pastwiska) pomiędzy nowych właścicieli.

Około 1831 r. w Chyloni mieszkali następujący gburzy: Józef Kuhn, Ignacy Kuhn, Paweł Kortas, Jan Borck, Jan Falkowski, Adam Konkel, Józef Pranga, Józef Dopke, Jan Böhnke, Józef Dopke-junior, Fryderyk Kuhl, chałupnicy: Jakub Lützow, Jakub Kosznicki, Fryderyk Volkner, Wojciech Bieszke, Jakub Bieszke, Walenty Grablowski, Marcin Krüger, Michał Nikielski, Jakub Ellerholz, Jakub Haewel i Adam Soike. Pustki Chylońskie w samym czasie zamieszkiwali: gbur Jan Voss oraz chałupnicy: Maciej Bochentyn, Chrystian Sobiecki, Józef Nikielski, Jan Kühl, Jan Borchmann, Jan Kruse, Maciej Lubner, Wojciech Skelnik, Jan Bieszke, Paweł Bruhn, Jan Pohnke, Jerzy Mosa i Józef Pokrywka.

Szkoła i młyny

Nieco wcześniej, bo w 1819 r. powstała w Chyloni pierwsza 2-izbowa szkoła, która mieściła się przy dzisiejszej ul. Lubawskiej. Jednym z pierwszych znanych nauczycieli, był tu Grenz, który w 1840 r. przeniósł się do Zagórza. Po nim nauczycielem chylońskim był Jan Teodor Hallmann, odnotowywany w oksywskich księgach metrykalnych w latach 1842–1865.

Funkcjonujący w Chyloni młyn w połowie XIX w. stosunkowo często zmieniał swych właścicieli. Od lat 30. XIX w. do 1844 r. jego dziedzicznym dzierżawcą był Friedrich Kühl. Rok później młyn stanowił współwłasność Carla Kühla i Friedricha Kühla. Na początku 1850 r. właścicielami dwóch istniejących w Chyloni młynów byli Friedland i Soder. W lipcu 1850 r. młyn od Sodera przejął Bensmer. Na początku XX w. właścicielami tzw. górnego młyna była rodzina Kriesel.

Rozwój wsi

Pruscy urzędnicy w 1866 r. doliczyli się w Chyloni 523 mieszkańców zamieszkujących w 44 domach. 4 lata później Chylonia uzyskała połączenie kolejowe z Gdańskiem i Słupskiem. Obok wsi wybudowano stację kolejową, dzięki której ułatwione było podróżowanie, ale i również wysyłanie płodów rolnych i innych produktów wytwarzanych we wsi na dalszą odległość.

Stefan Ramułt badając tutejszą ludność w latach 90. XIX w., obliczył, że wieś Chylonię zamieszkiwało 708 osób, w tym 592 Kaszubów-katolików, 27 Kaszubów-ewangelików, 83 Niemców-ewangelików i 6 Niemców-katolików; Chylońskie Pustki (niem. Spechtswalde) z przyległościami Bernarda, Brzozowa Góra, Dębowa Góra, Demptowo, Maszewo i Niemotowo zamieszkiwali wyłącznie Kaszubi w liczbie 208 osób; natomiast nadleśnictwo Chylonia zamieszkiwało 12 Kaszubów-katolików i 18 Niemców-ewangelików. W spisie nie wymieniono Leszczynek, których nazwa (Leszczyno) pojawiła się pierwszy raz w aktach kościelnych już w 1836 r.

Według pruskich statystyk z 1905 r., Chylonia liczyła już 952 mieszkańców, z tego wieś – 794, dworzec kolejowy – 46, Lipowe Błota – 63 i Chylońska Piła – 49.

Spore znaczenie dla Chyloni miało wprowadzenie przez władze pruskie ordynacji powiatowej w 1872 r. w myśl, której m.in. zlikwidowano dziedzicznych i mianowanych sołtysów. Odtąd gminy wybierały swe władze na czele z naczelnikiem gminy (Gemeindevorsteher) – odpowiednikiem sołtysa, a władzę policyjną (pośrednią między gminą wiejską a powiatem) przejęły tzw. obwody z naczelnikiem obwodu (Amtsvorsteher), tj. wójtem na czele. Wybierany na okres 6 lat naczelnik gminy, podobnie jak dawniej sołtys, miał u swego boku 2, również wybieranych na ten sam okres, ławników.

Z kolei ustawą z 1874 r. w państwie pruskim wprowadzono urzędy stanu cywilnego, zlokalizowane z reguły w miejscowościach, w których miały swoją siedzibę obwody. Ich kierownikami byli zwykle naczelnicy obwodu (wójtowie), których częstokroć zastępowali miejscowi nauczyciele. Obwód chyloński, prócz Chyloni z Dworcem, Lipowymi Błotami i Chylońską Piłą, obejmował następujące miejscowości: Bernarda, Pustki Chylońskie, Demptowo, Maszewo, Niemotowo, Nadleśnictwo Chylonia, Cisowa, Pustki Cisowskie, Gdynia, Grabówek, Święty Jan oraz Kamienna Góra. Poza Nadleśnictwem miejscowości te wchodziły również w skład miejscowego urzędu stanu cywilnego [USC]. Należy podkreślić, iż częstokroć mimo nazwy, USC i obwód chyloński swą siedzibę miał poza Chylonią. Przykładowo na Kamiennej Górze, gdy wójtem był Franz Randt (1880 r.) lub w Gdyni, kiedy wójtem był Karl Düsterwaldt (1910 r.).

Oświata i krzewienie polskości

W 1885 r. w Chyloni powstało Towarzystwo Czytelni Ludowych, którego głównym zadaniem było szerzenie oświaty wśród ludności polskiej. Jej pierwszym bibliotekarzem został Antoni Bigot. W późniejszym czasie jego działalność osłabła.

Ponowny wzrost aktywności Polaków na niwie narodowej nastąpił w latach I wojny światowej. Działalność wznowiło Towarzystwo Czytelni Ludowych, której bibliotekarzem został Jasiński (prawdopodobnie Leon). W 1915 r. jako emeryt, osiadł na stałe w Chyloni były proboszcz z Lutowa (pow. sępoleński), działacz polskich towarzystw kulturalnych i naukowych, ks. Aleksy Lesiński (1876–1942). Przy końcu wojny włączył się aktywnie w działalność na rzecz powrotu Pomorza do Polski.

Aby utrudnić polską działalność we wsi pod koniec 1918 r. rozlokowano tu oddział niemieckiej marynarki wojennej. Według raportu władz niemieckich z 1.02.1919 r., Chylonia należała do jednej z najbardziej aktywnych wsi na tym polu, a „głównymi agitatorami wśród Kaszubów za odłączeniem Pomorza od Prus” byli ks. A. Lesiński i syn miejscowego rolnika, były kandydat na zakonnika w jednym z krakowskich klasztorów, Leon Jasiński.

W grudniu 1918 r. powołano do życia Polską Radę Ludową w Chyloni, której prezesem został ks. A. Lesiński, sekretarzem L. Jasiński. Ponadto w jej skład weszli Topik i Simon z Chyloni oraz Jakub Kujawa i Józef Pranga z Cisowej. Aktywnymi działaczami byli również Adam i Antoni Jasińscy – ojciec i brat Leona. Na przyszłego polskiego wójta chylońskiego Rada wysunęła kandydaturę Antoniego Dopke.

Na początek głównym zadaniem Rady była zbiórka pieniędzy, nazywana „daniną narodową”. W tym celu już 22.12.1918 r. odbyło się spotkanie w domu Vossa, podczas którego zebrano 500 marek. Nastrój ludności polskiej w Chyloni władze niemieckie określały jako „zdecydowanie wrogi Niemcom”. Szczególną niechęć miejscowi Kaszubi przejawiali pod adresem nadleśniczego, wachmistrza policji oraz wójta (Amtsvortseher) Muhsera. W celu ukrócenia polskiej działalności niepodległościowej Niemcy aresztowali ks. A. Lesińskiego i L. Jasińskiego, co według władz „uspokoiło” nastroje w Chyloni.

Po włączeniu Pomorza do Polski, L. Jasiński wyemigrował do Arrs we Francji, gdzie zmarł po II wojnie światowej. Natomiast ks. A. Lesiński mieszkał tu niemal do samego końca życia. Za swą działalność patriotyczną, podczas II wojny światowej został aresztowany przez Niemców i osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof, gdzie rozstrzelano go 15.07.1942 r.

Przyłączenie do Gdyni

Pierwszym, a zarazem ostatnim, polskim sołtysem chylońskim po I wojnie światowej został Antoni Jasiński. Po 10 latach w 1930 r. Chylonię wraz z przysiółkami przyłączono do miasta Gdyni, a w 1933 r. roku dołączono jeszcze obszary leśne, nazywane Chylonia-Leśnictwo.

W tym czasie we wsi był kościół, szkoła, 3 karczmy-restauracje, dworzec, poczta (1927 r.), 2 młyny: górny (Kriesla) i dolny (Orła), 2 kuźnie, tartak, piekarnia Klawikowskiego, rzeźnia Otto Banduscha z chłodnią i sklepem mięsnym, kino Lily Karolczyka (powojenny Promień), posterunek policji (Chylońska 76) oraz nadleśnictwo z małą osadą. Właściciel ziemski płk. Tadeusz Bełdowski prowadził spółkę Tartaki i Zakłady Przemysłowo-Handlowe tow. z o.o. w Chyloni na Pomorzu.

Pierwsze prace projektowe nad nową zabudową Chyloni podjął w 1930 r. inż. arch. Zdzisław Kowalski. W latach 1931–1932 wydano 73 pozwolenia na budowę domów o charakterze trwałym i 10 domów o charakterze prowizorycznym. Nowe domy były przeważnie 2- 3-kondygnacyjne, ale zdarzały się też kamienice (np. Vossów przy Chylońskiej 91). Działało Stowarzyszenie Drobnych Kupców – przedstawiciel Marian Kowalski, Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet (przedszkole), Leon Bisior w 1931 r. otworzył Morską Pralnię Chemiczną, Alojzy Nagórski Pierwszą Gdyńską Fabrykę Win, Soków Owocowych i Konserw Warzywnych, W. Sentkowski – Centralę Ryb. W 1937 r. w nowym murowanym budynku otwarto drugą szkołę powszechną (SP nr 16).

II wojna światowa

W czasie obrony Gdyni w 1939 r. mieszkańcy Chyloni stawili bohaterski opór niemieckiemu najeźdźcy, a okres okupacji odcisnął na nich silne piętno. Dla wielu nie było obce wysiedlenie, dla innych roboty przymusowe, a dla części przymusowa służba w obcym mundurze – niekiedy jedyna droga do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, a po wojnie powód do szykan.

Czasy powojenne

Po zakończeniu wojny, w nowych warunkach politycznych, mieszkańcy dzielnicy przystąpili do odbudowy miasta i portu. Jednak charakter dzielnicy zaczął zmieniać się na dobre dopiero w latach 1960-1970, kiedy Gdyńska Spółdzielnia Mieszkaniowa na wywłaszczonych gruntach zbudowała kilkadziesiąt bloków, tworząc osiedla wzdłuż ulic Gniewskiej, Starogardzkiej, Wejherowskiej, Chylońskiej, Kartuskiej.

Kolejne poważne zmiany nastąpiły po transformacji ustrojowej w Polsce, czyli po 1989 r. Od 1994 r. działa w Chyloni Rada Dzielnicy, w 1999 r. powstał Park Kiloński. Od 2000 r. Chylonia ma własny herb; w 2004 r. Towarzystwo Budowy Osiedli „Czynszówka” postawiło przy ul. Wawrzyniaka 4 budynek wielorodzinny, który zdobył nagrodę Polskiego Związku Inżynierów i Techników Budownictwa oraz Ministerstwa Infrastruktury.

Chylońskie zabytki

Kościół pw. św. Mikołaja, dom rodziny Bieszków przy ul. św. Mikołaja 9; dom rodziny Vossów, ul. Chylońska 27; budynek dawnego Nadleśnictwa Chylonia, ul. Morska 242 (powstał w 1883 r., w osadzie oddalonej od siedliska Chyloni i stanowiącej siedzibę założonego w drugiej połowie XIX w. nadleśnictwa chylońskiego); willa dyrektora Zakładu Gazowego, ul. Chylońska 112a, wzniesiona w 1930 r. wg projektu Adolfa Berezowskiego, w pobliżu gdyńskiej gazowni, w dużym, ładnie urządzonym ogrodzie z ażurową altanką; szkoła elementarna z końca XIX w. ul. Lubawska 4.

autor: Tomasz Rembalski (2025 r.)