Belau Jan

Belau Jan ps. Mściwój, Mewa, Morski (1912-1944). Oficer wywiadu Inspektoratu Armii Krajowej Wybrzeże. Członek ZWZ-AK [Związek Walki Zbrojnej – Armii Krajowej]. Kierował zespołem sabotażu i dywersji, organizując akcje w portach gdyńskim i gdańskim. Osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Rozstrzelany 30.09.1944 r.

• 
  Jan Belau.

1912-1940

Urodził się 18.07.1912 r. w Sztumie, syn Franciszka, polskiego działacza na Powiślu, członka Warmińskiego i Mazurskiego Komitetu Plebiscytowego w 1920 r., rozstrzelanego przez Niemców w 1939r. w Tczewie.

W 1932 r. ukończył gimnazjum humanistyczne w Tczewie, należał do drużyny harcerskiej. Był studentem medycyny na Uniwersytecie im. Stefana Batorego w Wilnie. Brał udział w kampanii wrześniowej, dostał się do niewoli, a zwolniony z niej zamieszkał w Gdyni Chyloni. Pracował najpierw u ogrodnika F. Dokowicza. później jako asystent lekarza.

1941- 1944

Działalność konspiracyjną rozpoczął w Tajnym Hufcu Harcerzy [THH], od 1941 r. w ZWZ-AK. Kierował zespołem sabotażu i dywersji, organizując akcje w portach gdyńskim i gdańskim, a także wykradanie broni, przemycanej następnie do punktów kontaktowych w lesie. Pod jego dowództwem został wykonany 1.10.1943 r. wyrok na Obersturmfiihrcrze SS Ottonie Raschu.

Był też kierownikiem odcinka Tczew-Gdańsk-Gdynia w siatce wywiadu Komendy Okręgu Pomorze. Jego najbliższymi współpracownikami w działalności wywiadowczej byli Alfons Fojut, ps. F-836 i Hubert Mański, ps. F-835. Prowadził z nimi wywiad w porcie gdańskim oraz w zakładach lotniczych Erprobungswerke w Babim Dole k. Gdyni (gdzie byli zatrudnieni). Dzięki nim uzyskał plany i zdjęcia torpedy B-4 (Brano), a także szkice rozlokowania zakładów.

Zdobywał też informacje o ruchu okrętów wojennych w porcie oraz o wojskowych transportach kolejowych. Podlegał Franciszkowi Bendigowi, ps. Ksawery, późniejszemu szefowi wywiadu KO [Komenda Okręgu], któremu przekazywał meldunki przez łączniczkę Irenę Jagielską, ps. Ewa. Od września 1943 r. do czasu aresztowania F. Bendiga (na przełomie lipca i sierpnia 1944 r.) dostarczał mu materiały wywiadowcze, otrzymane od funkcyjnych THH: hufcowego Huberta Reglińskiego, ps. Złoty Jeleń, przybocznego Gerarda Jana Walkusza, ps. Chytry Lis i drużynowego Zygmunta Tanasia, ps. Przebiegły Ryś.

Prawdopodobnie od połowy 1942 r. współpracował z siecią wywiadu Komendy Głównej Armii Krajowej [KG – AK] Lombard, współorganizując m. in. z Aleksym Jędryczką, ps. Pomorski łączność i punkty wywiadu wzdłuż wybrzeża niemieckiego.

Dla zdobycia szybszej drogi przekazywania materiałów wywiadowczych do sztabu Naczelnego Wodza w Anglii, nawiązał kontakt ze szwedzkim pastorem, ps. Waza, pełniącym prawdopodobnie misję opiekuna obywateli szwedzkich na Wybrzeżu. Od połowy 1943 r. przejął od szefa łączności KO Henryka Gruetzmachera, ps. Michał, kierownictwo siatki Wiking zajmującej się przerzutem do Szwecji „spalonych” Polaków i jeńców angielskich zbiegłych z niemieckich obozów. Jego najbliższymi współ­pracownikami w tej działalności byli konspiratorzy o pseudonimach Rybitwa i Francuz, a także polscy robotnicy portowi w Gdyni, Gdańsku i Szczecinie oraz załogi statków szwedzkich kursujących regularnie między Gdynią i Szczecinem a Szwecją. Siatka ta działała bardzo sprawnie, czego przykładem jest przerzucenie oficera RAF Wareinga w ciągu pięciu dni od jego ucieczki z obozu.

Pod koniec 1943 r. J. Belau nawiązał współpracę wywiadowczą z Gryfem Pomorskim poprzez jej członka Brunona Dudziriskiego, ps. Kaktus, bezpośrednio podległego Aleksandrowi Arendtowi, późniejszemu komendantowi naczelnemu Gryfa. Prawdopodobnie dzięki tej współpracy został sporządzony plan sytuacyjny gdyńskiej stoczni Deutsche Werke Kiel-Werk Gotenhafen i zdobyta tajemnica łodzi podwodnej tzw. Walter i Schnorkel, które to materiały, przekazane do Anglii, oddały wielkie usługi aliantom (co podkreślone zostało w parlamencie angielskim).

J. Belau został aresztowany 21.05.1944 r. razem z innymi członkami jego grupy (m. in. łączniczką Felicją Jettke, ps. Dora) na skutek infiltracji agentów gestapo: Przybylskiego, ps. Waltisch, Świętochowskiego, ps. V-2 i Dobrowolskiego. Więziony był najpierw w Gdańsku, następnie osadzony w obozie koncentracyjnym Stutthof. Przetrwał wyjątkowo ciężkie tortury dochowując wierności tajemnicy konspiracyjnej. 30.09.1944 r. został rozstrzelany w Ocyplu pow. Starogard, podczas zbiorowej egzekucji razem z Hubertem Mańskim i dziesięcioma innymi Polakami.

autor: Bogdan Chrzanowski (2006 r.)