Administracja miejska Gdyni do 1939 r.
Pierwszą po 140 latach rozbiorów polską administrację zaprowadził Jan Radtke, przejmując 30.09.1919 r. obowiązki sołtysa od Niemca Jansena i wprowadzając język polski jako urzędowy. W 1923 r. Rada Gminna wystosowała do władz powiatowych apel o rozbudowę administracji Gdyni, wprowadzenie samorządu miejskiego i wyłączenie z powiatu wejherowskiego. W 1924 r. napisała w tej sprawie do władz centralnych, a 25.05.1925 r. podjęła uchwałę o przekształceniu Gdyni w gminę miejską. 10.02.1926 r. Rada Ministrów nadała Gdyni prawa miejskie. Najwyższą władzą była Rada Miejska, urzędem wykonawczym – Magistrat. Radnych wybierano na 4 lata, kadencja burmistrza trwała lat 12. W kwietniu 1926 r. wojewoda pomorski mianował komisarycznym burmistrzem miasta Augustyna Krausego, a w listopadzie wybrano stałą Radę Miejską.
24.11.1930 r. rozporządzeniem prezydenta RP [Rzeczpospolita Polska] ustanowiono stanowisko komisarza rządu. Łączyło zakresy działań burmistrza magistratu, przewodniczącego RM oraz starosty grodzkiego. Podlegały mu: bezpieczeństwo publiczne, sprawy narodowościowe, wyznaniowe, prasa, widowiska, cudzoziemcy (paszporty), ewidencja ludności, sprawy wojskowe, myślistwo, rybołówstwo, przemysł, handel, opłaty, podatki, finanse miasta, sprawy sanitarne, weterynaryjne, opieka społeczna, pośrednictwo pracy (bezrobocie), zabudowa miasta, kataster, drogi.
Uprawnienia samorządu terytorialnego zostały tak ograniczone, że praktycznie stał się fikcją. W Radzie Miejskiej połowa mandatów była z wyboru, połowa z nominacji. Ostatnie wybory odbyły się 5.02.1939 r.
-
Pracownicy gdyńskiego Magistratu -
Komisariat Rządu w Gdyni -
Jan Radtke – pierwszy polski sołtys Gdyni
Lata 1919-1925
W 1919 r. w skład Rady Gminnej wchodzili: sołtys J. Radtke, radni - Augustyn Grubba, Antoni Moza, Franciszek Schroeder, Józef Tutkowski, A. Plichta, J. Voight.
Przejmowanie władzy odbywało się ewolucyjnie. W dokumencie z 19.02.1921 r. (zaproszenie na spotkanie Rady Gminnej wystawione przez sołtysa Radtkego) nie ma już nazwisk Jansena, Düsterwaldta (był on wójtem Chyloni i radnym gdyńskim), Scheera, Siega i Hillsa. Są: Antoni Bradtke, A. Grubba, Ludwik Pozański, Paul Rieger, Józef Schulz, Augustyn Józef Skwiercz, Franciszek Szykowski, J. Tutkowski, Dawid Wersalowski, Augustyn Wilke.
W 1923 r. Rada Gminna wystosowała do władz powiatowych apel o rozbudowę administracji Gdyni, wprowadzenie samorządu miejskiego i wyłączenie z powiatu wejherowskiego. W 1924 r. napisała w tej sprawie do władz centralnych, a 25.05.1925 r. podjęła uchwałę o przekształceniu Gdyni w gminę miejską.
Prawa miejskie dla Gdyni
Rozporządzeniem Rady Ministrów z 30.12.1925 r. wprowadzono pierwsze zmiany w przepisach ustrojowych: tereny portowe wyłączono z powiatów wejherowskiego i puckiego i przyłączono do Gdyni razem z Oksywiem. 10.02.1926 r. Rada Ministrów nadała Gdyni prawa miejskie (rozporządzenie weszło w życie 4.03.1926 r.). Zwłoka w nadaniu praw miejskich wynikała stąd, że rząd próbował opracować zasady takiego przekształcenia gminy wiejskiej w twór miejski, które nie krępowałyby spodziewanego ekonomicznego i urbanistycznego rozrostu. Ostatecznie przyjęto jednak ordynację pruską z 30.05.1853 r., w oparciu o którą działały miasta pomorskie.
Najwyższą władzą była 12-osobowa Rada Miejska, urzędem wykonawczym – 3- a potem 5-osobowy Magistrat (pensję pobierał jedynie burmistrz, pozostali pełnili swe funkcje honorowo). Radnych wybierano na 4 lata, kadencja burmistrza trwała lat 12. W grudniu 1926 r. wydzielono Gdynię z powiatu wejherowskiego, tworząc powiat morski jako odrębną jednostkę administracyjną, obejmującą swym zasięgiem pas wybrzeża morskiego o szerokości ok. 10 km, od granicy Wolnego Miasta Gdańska do granicy niemieckiej. Z powodu braku w Gdyni pomieszczeń na biura i mieszkania urzędników, siedzibą powiatu był Puck.
W 1927 r. starostą morskim mianowano gen. Mariusza Zaruskiego. W styczniu 1929 r. na mocy rozporządzenia Rady Ministrów Gdynia została wyodrębniona z powiatu morskiego jako starostwo grodzkie. W 1931 r. zakres działania władz miejskich i powiatowych scalił komisarz rządu.
10.04.1926 r. wojewoda pomorski Stanisław Wachowiak mianował komisarycznym burmistrzem miasta Gdyni Augustyna Krausego, 5 dni później Rada Gminna przekształcona została w Tymczasową Radę Miejską. 21.11.1926 r. dokonano wyboru stałej Rady Miejskiej: Jan Grubba, Franciszek Grzegowski, Józef Główczewski, Józef Hohn, Antoni Jetke, Karol Lubner, Teodor Miotk, Mieczysław Ogrodowski, A.J. Skwiercz, Józef Śliwiński, Stanisław Szponar, Wincenty Zalewski.
Na inauguracyjnym posiedzeniu 11.12.1926 r. radni „wybrali na przewodniczącego Augustyna Józefa Skwiercza (właściciel restauracji i hotelu), na wiceprzewodniczącego Franciszka Grzegowskiego (zawód jak wyżej), na sekretarza Józefa Hohna, a na jego zastępcę Mieczysława Ogrodowskiego”.
14.12.1926 r. wybrali jednomyślnie burmistrza komisarycznego Krausego na burmistrza samorządowego, a na zastępców J. Radtkego i Wiktora Wojewskiego. 28.12.1926 r. wojewoda pomorski Kazimierz Młodzianowski (który po zamachu majowym zmienił na tym stanowisku S. Wachowiaka) zakwestionował wybór wiceburmistrzów J. Radtkego i W. Wojewskiego. J. Radtkego dlatego, że był kuzynem A.J. Skwiercza, a ordynacja nie zezwalała, by bliscy krewni zasiadali w tej samej RM, zaś W. Wojewski z racji młodego wieku nie posiadał jeszcze biernego prawa wyborczego. Wojewoda zwrócił też uwagę, że zgodnie z ordynacją Magistrat liczyć powinien 5 osób, a nie 3.
W listopadzie 1927 r. w skład Magistratu wchodzili: burmistrz A. Krause, Włodzimierz Pietruszewicz – dyrektor Pierwszego Polskiego Towarzystwa Kąpieli Morskich, Antoni Małecki – aptekarz, Marian Kolesiński – budowniczy i Hilary Ewert-Krzemieniewski – adwokat notariusz, były wicewojewoda pomorski.
Problemy rozwijającego się miasta
Żywiołowo rozbudowujące się miasto nastręczało problemów przerastających umiejętności i kompetencje urzędników samorządowych. Rada Miejska i Magistrat składały się z przedstawicieli ludności miejscowej (oraz tych, którym przyznano prawo swojszczyzny), osobiście zainteresowanych otwierającymi się korzyściami finansowymi. Świadczy o tym fakt, że podatek od niezabudowanych terenów w centrum miasta radni utrącili 10-krotnie i został zatwierdzony przez Wojewódzką Izbę Pomorską dopiero po rozwiązaniu RM.
Kontrola przeprowadzona 21-31.10.1927 r., czyli rok po uformowaniu się samorządu wykazała, że materiały budowlane: „dostarczał sam Magistrat, przy czym ani wykaz potrzebnych materiałów, ani kontrola zużycia tychże przez przedsiębiorców przy budowie (księga materiałowa) nie była prowadzona, zakup materiałów uskuteczniano zazwyczaj z wolnej ręki, a nie w drodze konkursu, przyjęcia zaś zamówionych materiałów dokonywał dozorca budowlany zamiast technika, przy czym nie potwierdzał on odbioru materiałów pod względem jakościowym i ilościowym”.
Ponowna kontrola w styczniu 1928 r. potwierdziła te zarzuty (i wiele innych), wojewoda upoważnił kierownika Państwowego Urzędu Policyjnego Staniszewskiego, aby uczestniczył w obradach RM i Magistratu oraz sprawdzał księgi rachunkowe. Gdyńscy samorządowcy zarządzenie to jednak zbojkotowali.
26.10.1928 r. Rada Miejska została rozwiązana, 31.10. zawieszono w czynnościach burmistrza Krausego, 4.11.1928 r. władzę objął delegat rządu Mieczysław Bilek, wcześniej starosta w Jędrzejowie i Białymstoku.
Stanowisko komisarza rządu
Miasto rosnące co miesiąc o tysiąc osób było jednak tak trudnym zagadnieniem, że nie poradzili sobie z nim ani mianowany 14.04.1931 r. Bronisław Biały (inspektor Urzędu Wojewódzkiego w Toruniu), ani sprawujący to stanowisko od 1.07.1931 r. Zygmunt Zabierzowski (dyrektor departamentu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych), ani postawiony na nim 19.08.1932 r. Seweryn Czerwiński (też z MSW). Dał sobie radę dopiero Franciszek Sokół mianowany w 1933 r., w szczęśliwy dla Gdyni dzień 10 lutego.
Stanowisko komisarza rządu ustanowione zostało rozporządzeniem prezydenta RP z 24.11.1930 r. (rozporządzenie wykonawcze 3.09.1932 r.). Łączyło zakresy działań burmistrza magistratu, przewodniczącego RM oraz starosty grodzkiego. Komisarzowi rządu podlegały w szczególności: bezpieczeństwo publiczne, sprawy narodowościowe, wyznaniowe, prasa, widowiska, cudzoziemcy (paszporty), ewidencja ludności, sprawy wojskowe, myślistwo, rybołówstwo, przemysł, handel, opłaty, podatki, finanse miasta, sprawy sanitarne, weterynaryjne, opieka społeczna, pośrednictwo pracy (bezrobocie), zabudowa miasta, kataster, drogi. Poza jego kompetencjami była jedynie administracja wojskowa i sądownictwo.
Komisarza wyznaczało Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministerstwem Przemysłu i Handlu oraz Ministerstwem Skarbu. Było to w warunkach polskich stanowisko wyjątkowe, usprawiedliwione ogromnym znaczeniem Gdyni dla polskiej gospodarki oraz dynamiczną rozbudową miasta i portu, wymagającą scentralizowania uprawnień decyzyjnych w jednym ręku.
Uprawnienia samorządu terytorialnego zostały tak ograniczone, że praktycznie stał się fikcją (co prawda migracja ludności była tak wielka, że do połowy lat 30. XX w. nie było w Gdyni warunków do stworzenia reprezentacji samorządowej). W Radzie Miejskiej połowa mandatów była z wyboru, połowa z nominacji.
Wybory radnych
5.03.1933 r. odbyły się wybory. Wystawiono 13 list: nr 1 - Blok Gospodarczo-Społeczny (prorządowa), nr 2 - Polski Blok Pracy (prorządowa), nr 3 - Lista Solidarności Pracujących z Bezrobotnymi (komunizująca), nr 4 - Lista Mieszczańska (prorządowa), nr 5 - Narodowy Blok Gospodarczy (endecka), nr 6 - Zjednoczenie Obywateli Chyloni (endecka), nr 7 - Zjednoczony Blok Pracy (endecka), nr 8 - Zjednoczony Blok Robotników i Rzemieślników (NPR - Narodowa Partia Robotnicza), nr 9 - PPS i Klasowe Związki Zawodowe (PPS - Polska Partia Socjalistyczna), nr 10 - Blok Obywatelski Chyloni (prorządowa), nr 11 - Lista Obrony Lokatorów (prorządowa), nr 12 - Zjednoczenie Lokatorów (chadecja), nr 13 - Blok Gospodarczo-Społeczny Oksywia (prorządowa).
W przeddzień wyborów bloki połączyły się. Prorządowy skupił 6 list, wspólny blok utworzyła NPR z chadecją. BBWR [Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem] - 5 mandatów, SN [Stronnictwo Narodowe] - 3, PPS - 2.
Z listy BBWR do RM weszli: Józef Kawczyński, Jerzy Michalewski, Tadeusz Piwowański, Jan Jednac, Bolesław Nowacki. Z ramienia PPS - Wiktor Wieruszowski i Teodor Zieliński; z list endecji: Stefan Jankowski, Wojciech Mikołajczyk i Ignacy Szutenberg.
Połowa radnych miała wykształcenie wyższe lub półwyższe, ok. 50 proc. stanowili urzędnicy, 15 proc. robotnicy. Minister spraw wewnętrznych mianował 10 członków rady: Henryka Chudzińskiego, Włodzimierza Prochaskę, Stanisława Wypycha, Stanisława Łęgowskiego, Ludwika Dziusa, J. Grubbę, M. Ogrodowskiego, Bolesława Kasprowicza, Mieczysława Mistata, Stefana Borkowskiego.
Ustrój komisaryczny wprowadzony początkowo na 5 lat, w 1935 r. został przedłużony na 3 lata. W marcu 1938 r. Sejm przyjął ustawę, na mocy której ustrój komisaryczny miał obowiązywać do 1943 r. Uprawnienia komisarza nie uległy zmianie, zwiększono liczbę radnych z 20 do 48 (na mocy ustawy, bo liczba mieszkańców wzrosła o 95 tys.).
Ostatnie wybory odbyły się 5.02.1939 r. Wystawiono 5 list: nr 1 – SN (kupcy, rzemieślnicy), nr 2 – PPS (głównie robotnicy), nr 3 – Blok Narodowo-Gospodarczy, nr 4 – Katolicki Blok Pracy, nr 5 – Zjednoczenie Kaszubów.
PPS zdobyła 15 mandatów (Józef Bieszk, Stanisław Czerwień, Leon Czuch, Józef Czupryński, Stanisław Duraj, Antoni Gruszczyński, Bernard Kowalski, Leon Kulesza, Kazimierz Rusin vel Rusinek, Franciszek Stankowski, Franciszek Szukalski, Stefan Werner, Henryk Zakrzewski), SN – 12, Blok Narodowy – 5 (listy 3 i 4). 16 radnych weszło z nominacji.
autorka: Małgorzata Sokołowska (2006 r.)
