Związek Jaszczurczy

Ogólnopolska organizacja wojskowa wywodząca się z kręgów Obozu Narodowo-Radykalnego ABC i innych ośrodków prawicowych, utworzona w Warszawie jesienią 1939 r. Na bazie przebywających tam uciekinierów z Polski Zachodniej, w tym z Gdyni, zorganizowano zalążki Okręgu Pomorskiego Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy w postaci tzw. Grupy Pomorskiej. Funkcje pełniącego obowiązki jej komendanta na Pomorzu sprawował oficer Marynarki Handlowej z Gdyni Mieczysław Dukalski. Gdyński oddział Związku Jaszczurczego (Ekspozytura Zachód) prowadził obserwację obiektów wojskowych i przemysłowych, w tym stoczni i portu.

• 
  Mieczysław Dukalski.
• 
  Andrzej Orwid Eliaszewicz.
• 
  Stanisław Leon Jeute.
• 
  Stefan Hensel.
• 
  Hildegarda Bigocka.
• 
  Czesław Kałek.

Historia

Członkowie Grupy Pomorskiej w dużej mierze rekrutowali się spośród przedwojennych działaczy ONR [Obóz Narodowo-Radykalny] w Szkole Morskiej. Funkcje pełniącego obowiązki komendanta Organizacji Wojskowej Związku Jaszczurczego na Pomorzu sprawował oficer Marynarki Handlowej z Gdyni Mieczysław Dukalski ps. Plamka, Mieczysław Pomorski, po wojnie używający nazwiska Zapora. W ramach Oddziału II Komendy Głównej Organizacji Wojskowej Związku Jaszczurczego działała Ekspozytura Zachód współpracująca ściśle z wywiadem KG ZWZ-AK [Komenda Główna Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej].

Jeden z ważniejszych punktów wywiadowczych i kontaktowych Ekspozytury Zachód stanowiła Gdynia. W początkach sierpnia 1940 r. przyjechał tutaj z Warszawy przedwojenny mieszkaniec Gdyni Andrzej Eliaszewicz ps. Ala i rozpoczął organizowanie wywiadu. Do pracy tej zwerbował Stefana Hensla ps. Gustaw II, który niebawem przejął od A. Eliaszewicza kierownictwo tworzonej grupy konspiracyjnej. Należeli do niej m.in. Helena, Czesława i Bernard Henslowie, Halina i Stanisław Strzeleccy, Brunon Niedens ps. Giedymin, Czesław Kałek ps. Mały, Helena Barczak ps. Neumann, Irena Grześkiewicz ps. Piotrowska, Irena Lost, Leon Schulz, Jan Tomanek ps. Günter 5, Stanisław Czerwik, Marian Sauer, Lucjan Jędrzejczak, Helena Maćkowiak, Franciszek Gburek (z THH [Tajny Hufiec Harcerzy]).

Gdyńska Ekspozytura Zachód prowadziła obserwację obiektów wojskowych i przemysłowych, w tym stoczni i portu. Utrzymywano kontakt z kierownictwem Ekspozytury – Stanisławem Leonem Jeutem, przedwojennym mieszkańcem Gdyni przebywającym podczas okupacji w Warszawie, i Arnoldem Niedrzwickim ps. Krzysztof. Jednym z punktów kontaktowych w Gdyni było mieszkanie Henslów przy pl. Grunwaldzkim 18. W tym samym domu mieszkał por. rez. Klemens Wicki pracujący dla ofensywnego wywiadu dalekiego zasięgu Stragan KG AK [Komenda Główna Armii Krajowej], współpracujący z S. Henslem.

Z grupą Związku Jaszczurczego współpracował też kpt. rez. Antoni Wiśniewski- Wiens. Inne punkty to Cafe Berlin czy mieszkanie Leokadii Śliwińskiej przy ul. Wrocławskiej 3. Z Ekspozyturą Zachód utrzymywał kontakt komendant Podokręgu Morskiego kapitan czasu wojny Józef Olszewski ps. Andrzej.

Gdyńska grupa Związku Jaszczurczego przesłała do Warszawy szereg meldunków wywiadowczych. Dotyczyły one transportu kolejowego portu gdyńskiego, ruchu okrętów, np. Tirpitza, Wilhelma Gustloffa czy Roberta Ley. Gdynia i okolice stanowiły tzw. kierunek północny w strukturze terytorialnej Organizacji Wojskowej Związku Jaszczurczego. Na terenie tego miasta odbywały się spotkania członków Związku Jaszczurczego z Wybrzeża Gdańskiego, docierali tutaj przedstawiciele brodnickiego Związku Jaszczurczego z grupy wywiadu noszącej nazwę Ekspozytury Mare. Do Gdyni dostarczano też prasę podziemną, m.in. „Szaniec” (właśnie w tej gazetce ukazał się obszerny artykuł pt. Gdynia – port śmierci).

Aresztowania przeprowadzone przez Gestapo w pierwszych miesiącach 1942 r. przerwały prężną działalność Organizacji Wojskowej Związku Jaszczurczego w Gdyni. Grupa ta została osądzona przez Sąd Wojenny Rzeszy 23.10.1942 r. i w większości skazana na karę śmierci przez zgilotynowanie, co nastąpiło w pierwszych miesiącach 1943 r.

autor: Bogdan Chrzanowski (2006 r.)