Towarzystwo Budowy Osiedli
Towarzystwo Budowy Osiedli powstało 6.11.1931 r. Spółką kierował Zarząd Miejski, celem działania była budowa tanich domów jednorodzinnych oraz budowa szeregowych bloków mieszkalnych. Inicjatorem był Henryk Jeziorowski. Z Towarzystwem Budowy Osiedli współpracowali m.in. architekci: Władysław Prochaska, Tadeusz Jędrzejewski, Feliks Godlewski, Stanisław Ziołowski i od 1935 r. Jerzy Świdliński. W latach 1932-1938 Towarzystwo Budowy Osiedli realizowało swoje projekty w dzielnicach: Redłowo, Witomino, Oksywie, Pogórze, Działki Leśne; wybudowano wtedy 202 domy liczące 469 mieszkań.
W latach 1947-1948 Towarzystwo Budowy Osiedli postawiono w stan likwidacji, a ostatnim dokumentem zamykającym jego działalność był bilans sporządzony na 30.06.1949 r. W 1948 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej zdecydowało o powołaniu Miejskiego Przedsiębiorstwa Budowlanego.
Powstanie, struktura i cel działania Towarzystwa Budowy Osiedli
Powstało 6.11.1931 r. pod nazwą Towarzystwo Budowy i Eksploatacji Domów Dochodowych w Gdyni SA. Siedziba: ul. Starowiejska, gmach Komisariatu Rządu. Cały portfel akcji był w posiadaniu Zarządu Miejskiego. Celem TBO [Towarzystwo Budowy Osiedli] było budowanie tanich domów jednorodzinnych oraz budowa mieszkalnych bloków szeregowych.
Spółką kierował zarząd mianowany przez Zarząd Miejski, który przydzielił spółce nieodpłatnie szereg terenów budowlanych; spółka kupowała także tereny od prywatnych właścicieli w okolicach Oksywia, Pogórza, Redłowa, Suchego Dworu itp.
Inicjatorem powstania TBO oraz autorem szczegółowego projektu był Henryk Jeziorowski:
„gmina m. Gdyni rozporządza gruntami państwowymi własnymi okalającymi ze wszystkich stron centrum handlowe Gdyni jak: majątki państwowe Redłowo i Witomino, Grabowo, grunta miejskie na Pogórzu-Obłużu i Oksywiu. Centrum Gdyni tzw. city jest w rękach prywatnych i przeznaczone jest wyłącznie niemal na budownictwo zwarte. Wszystkie okoliczne tereny są przeznaczone prawie wyłącznie na budowę osiedli, czyli projektowane są na parcelację. Projekt przewiduje parcelację gruntów, tworzenie funduszu budowlanego własnego uzyskanego za sprzedaży parcel, udzielenie pożyczek z funduszu budowlanego własnego oraz innych pożyczek długoterminowych, wreszcie seryjna sprzedaż domów”.
7.11.1931 r. wybrano do 1-osobowego zarządu H. Jeziorowskiego. 11.01.1932 r. członkami rady nadzorczej zostali: Zygmunt Zabierzowski, Tadeusz Grabowski, Ludwik Groniecki, Stanisław Janicki – adwokat i notariusz, Józef Kawczyński – dyrektor Izby Przemysłowo-Handlowej, dr Roman Mojseowicz, Bolesław Nowacki, inż. Tadeusz Piaskiewicz, arch. Wacław Tomaszewski. Wszyscy byli z Gdyni. W marcu 1932 r. zarząd powiększono do 3 osób, dobrano inż. Wszechwłada Lubarskiego (kierownik Urzędu Policji Budowlanej) i Augusta Brzóskę (jeden z dyrektorów handlowych koncernu pszczyńskiego).
W 1932 r. zmieniono nazwę na Towarzystwo Budowy Osiedli, w 1933 r. – adres na al. marsz. Józefa Piłsudskiego, dom Zakładu Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych obok Komisariatu Rządu.
Wraz z udostępnieniem TBO przekazanych ze skarbu państwa na rzecz miasta Chylońskich Działek Leśnych (14.01.1933 r.) oraz Redłowa i Witomina (14.03.1933 r.) projekty domów seryjnych sporządzali architekci: Władysław Prochaska, Tadeusz Jędrzejewski, Feliks Godlewski, Stanisław Ziołowski i od 1935 r. Jerzy Świdliński.
W 1933 r. członkami zarządu zostali Karol Filar (W. Lubarski zmarł) i w miejsce A. Brzóski – W. Prochaska:
„zamianowany jako jedyny w Gdyni architekt o specjalizacji urbanistycznej, pracującym od szeregu lat nad zagadnieniem rozbudowy miasta. Jako prezes Związku Spółdzielni jest obznajmiony z zagadnieniami polityki budowlanej miasta”.
Powołana przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w 1934 r. specjalna komisja stwierdziła, że:
„bilans TBO zestawiony na 31.12.1933 jest fałszywy, nierealny i skonstruowany świadomie dla wyciągnięcia maksimum zysku, przy czym władze nadzorcze TBO zostały fałszywie poinformowane o faktycznym stanie interesów, co spowodowało warunkowe zatwierdzenie rzeczowego bilansu przez walne zgromadzenie”.
Przeciwko H. Jeziorowskiemu wytoczone zostało śledztwo, cały zarząd zwolniono. Do nowej rady nadzorczej wybrani zostali: Jerzy Michalewski, Józef Jęczkowiak, Jan Grubba, Teodor Zieliński, adw. Stefan Jankowski, a do komisji rewizyjnej: adw. Hilary Ewert-Krzemieniewski, Ferdynand Podhorodecki, Stanisław Rzeczycki – prokurent Banku Gospodarstwa Krajowego, Kazimierz Wdzięczkowski, inż. Edmund Sawnor – Komisariat Rządu.
W 1935 r. przedstawicielem gminy w radzie nadzorczej został Franciszek Sokół, przewodniczącym – Włodzimierz Szaniawski, prezesem zarządu – Julian Michalik (mjr dyplomowany w st. sp.), zastępcą – Antoni Gandecki.
Realizacje wykonane przez TBO w latach 1934-1939
W 1934 r. Związek Armatorów Polskich porozumiał się z TBO, które na skutek otrzymanej pożyczki wybudowało przy ul. Ferdynanda Zarzyckiego (obecnie ul. Bohaterów Getta Warszawskiego) 20 domków mieszkalnych 3-pokojowych z kuchnią i ogrodem. Mieszkania te były sprzedawane marynarzom na 18-letnie spłaty, które miesięcznie wynosiły ok. 80 zł.
W 1936 r. zatwierdzono plany parcelacyjne i plany zabudowania Redłowa między ul. Legionów, Redłowską, Bajończyków, Gdańską i torem kolejowym Gdynia-Gdańsk.
Uzyskano z urzędu skarbowego formalne zwolnienie od podatku wszystkich domów postawionych na Witominie na zamówienie Związku Armatorów Polskich. Wybudowano i uzbrojono ul. Narutowicza, Kasztelańską i Wojewódzką.
W 1937 r. TBO przejęło od skarbu państwa teren przy ul. Morskiej (10 tys. 156 m2) w zamian za teren przy ul. Leśnej (10 tys. 973 m2) oddany pod budowę gimnazjum państwowego.
W Redłowie podzielono parcele między ul. Redłowską, Gdańską i Legionów (11 ha), w Witominie podzielono część bloku budowlanego przy ul. Dworskiej – 20 parcel. Ukończono pertraktacje ze Spółdzielnią Osad Własnych Podoficerów Floty odnośnie do nabycia przez członków spółdzielni parcel w Oksywiu. W Witominie zarząd prowadził stopniową likwidację dzielnicy baraków tzw. Dzielnicy Chińskiej, przeniesionych jeszcze w 1930 r. z terenów budującego się portu (osiedle robotnicze Witomino). Tereny Chwarzna, administrowane przez TBO, przeznaczone zostały na podmiejskie osiedle ogródkowe.
W lipcu 1937 r. dokonano podziału 52 domów wybudowanych na Witominie przy pomocy kredytów TOR [Towarzystwo Osiedli Robotniczych], 2 domy przeznaczając na domy społeczne (sklep Spółdzielni Spożywców, ochronka, 2 pokoje jako pokoje zebrań, czytelnie itp.). Domy oddano w użytkowanie na podstawie umowy dzierżawy, z zastrzeżeniem że użytkownik będzie mógł nabyć dom po upływie 2 lat po cenie ustalonej w umowie. Wpłata przez poszczególnego nabywcę na dom wynosi 400 zł, suma ta zaliczana była na poczet kupna domu. Miesięczny czynsz za użytkowanie domu 2-izbowego wraz z ogródkiem o powierzchni 300-400 m2 wynosił 23 zł, przy większych domkach – 25 zł. Zgodnie z warunkami TBO przy przydzielaniu domków kierowano się zasadami dochodu nieprzekraczającego 250 zł miesięcznie, nabywca musiał wykazać zaświadczenie pracodawcy, że jest pracownikiem fizycznym. Pierwszeństwo mieli pracownicy z liczniejszymi rodzinami, którzy zobowiązali się do zburzenia dotychczasowych baraków oraz byli zatrudnieni od dłuższego czasu w Gdyni.
W latach 1938-1939 TBO zbudowało z funduszów TOR w Warszawie i własnych 5 domów z małymi mieszkaniami przy ul. Morskiej 91-99, rozbudowane zostały Miejskie Domy Mieszkalne. W 1938 r. TBO kupiło tereny na Oksywiu od Thymiana, Bradtkego i Grunwalda. Do rady nadzorczej wybrano: W. Szaniawskiego jako prezesa, J. Michalewskiego, J. Jęczkowiaka, Różę Marię Frankowską, Stefana Janowskiego, J. Grubbę.
W sumie latach 1932-1938 wybudowano 202 domy liczące 469 mieszkań (domki jednorodzinne, bliźniacze na Działkach Leśnych, Witominie i Redłowie oraz bloki mieszkalne na Grabówku).
W okresie okupacji działalność spółki przejęły niemieckie władze okupacyjne – wynikiem tego była zabudowa osiedla na Wzgórzu Focha, w czasie działań wojennych zniszczonego pożarem.
Po 1945
Po wojnie zostały powołane nowe władze spółki, które do dnia ogłoszenia likwidacji w 1948 r. prowadziły działalność jako spółka akcyjna (m.in. 12 domków wzdłuż wytyczonej przed wojną ul. Dywizji Syberyjskiej).
Oprócz zadań ustalonych przed wojną, jak sprzedaż parcel i przedwojennych domów, podjęto remonty domów własnych i poniemieckich będących w gestii Zarządu Miejskiego.
Ostatnim dokumentem zamykającym działalność był bilans sporządzony na 30.06.1949 r. Likwidatorami w latach 1948-1958 byli Leonard Lazarowicz, Gerard Bohucki, Franciszek Błaszkowski. W 1960 r. czasowym likwidatorem mianowany został Wiktor Roszczynialski, 1.10.1960 r. likwidatorem został K. Filar.
W 1947 r. w miejsce TBO miało powstać Towarzystwo Osiedli Pracowniczych, w efekcie Prezydium Miejskiej Rady Narodowej zdecydowało o powołaniu w 1948 r. Miejskiego Przedsiębiorstwa Budowlanego.
autorka: Małgorzata Sokołowska (2006 r.)
