Kasztelan Antoni

Kasztelan Antoni (1896-1942). Kapitan marynarki, powstaniec wielkopolski, szef kontrwywiadu Dowództwa Floty, obrońca Helu. W czasie wojny więzień gestapo w Gdańsku, później obozu Stutthof. Skazany na wyrok śmierci przez zgilotynowanie. Wyrok wykonano w Królewcu w 1942 r.

Antoni Kasztelan

Dzieciństwo i lata nauki

Urodził się 27.04.1896 we wsi Gryżyna w powiecie kościańskim. Jego rodzice, Paweł i Agnieszka z Dudziaków, byli średniozamożnymi rolnikami. Szkołę powszechną ukończył w Gryżynie, a w 1915 r. gimnazjum w Kościanie. Przed ukończeniem gimnazjum uczęszczał do szkół średnich w Poznaniu i Międzyrzeczu, gdzie naraził się władzom zaboru pruskiego patriotyczną postawą, przynależnością do harcerstwa i kół sportowych oraz kolportowaniem polskich książek.

1916-1921. Służba wojskowa

Na początku 1916 r. został zmobilizowany do wojska niemieckiego i służył w 5. Dolnośląskim Pułku Artylerii Ciężkiej w Głogowie. Wziął udział w walkach frontowych tego pułku i został dwukrotnie ranny. Walczył m.in. pod Verdun, gdzie został ciężko ranny i potem leczył się w Królewcu. W 1918 r. został zdemobilizowany jako podoficer.

Od 4.01.1919 r. brał udział w powstaniu wielkopolskim, walcząc m.in. koło Leszna i Kościana. Za tę działalność został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi. Po powstaniu peł­nił służbę w 6. Pułku Strzelców Wielkopolskich, a następnie został skierowany do Wielkopolskiej Szkoły Podchorążych Piechoty w Poznaniu, którą ukończył w stopniu podporucznika 4.07.1920 r. Wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiej i został ranny w bitwie pod Mławą. Przez następne 10 lat był oficerem 40. Pułku Piechoty w Kołomyi (w 1921 r. został porucznikiem).

1930-1939. Małżeństwo i służba w Batalionie Morskim w Wejherowie

W roku następnym zawarł związek małżeński z nauczycielką Marią Olgą Żydło (miał 4 dzieci). Przez rok był dowódcą kompanii w Szkole Podcho­rążych Piechoty w Gródku Jagiellońskim.

W listopadzie 1931 r. przenie­siony do Batalionu Morskiego w Wejherowie, zajmował stano­wiska adiutanta batalionu i dowódcy kompanii. W połowie 1934 r. został referentem Samodzielnego Referatu Informacyjnego Dowódz­twa Floty w Gdyni, którego zasadniczym celem była ochrona kontrwywiadowcza jednostek floty.

Od 1935 r. był kierownikiem referatu, a w roku następnym otrzymał awans na kapitana. Wyróżnił się likwidacją kilku niemieckich grup szpiegowskich działających na Wybrzeżu.

II wojna światowa

W czasie obrony Wybrzeża w 1939 r. został ranny. 1.10.1939, ponieważ znał biegle język niemiecki, został tłumaczem delegata Dowództwa Obro­ny Wybrzeża do rozmów z Niemcami na temat kapitulacji Helu. Wzięty do niewoli, przebywał w oflagu XB w Nienburgu, skąd w końcu 1939 r. przewieziono go do siedziby Gestapo w Gdańsku na przesłuchania w sprawie przedwojennej działalności kontrwywiadowczej.

Wkrótce trafił do oflagu XA w Itzehoe, a od połowy maja 1940 r. znalazł się w gdańskiej filii stalagu XXA na Biskupiej Górce. W lipcu 1940 r. formalnie zwolniono go z niewoli, ale przekazany został do dyspozycji Gestapo w Gdańsku. Przez dwa miesiące przebywał w gdańskim więzieniu przy Schiesstrange, gdzie został poddany okrutnemu śledztwu. Zarzucano mu działanie na szkodę państwa niemieckiego, bito i torturowano. 14.10.1940 r. centrala gestapo zdecy­dowała o prewencyjnym uwięzieniu i w listopadzie pozbawiony został stopnia wojskowego oraz praw jeńca wojennego. 4.02.1941 r. osadzony jako więzień polityczny nr 10 433 w obozie koncentracyjnym Stutthof. Włączył się tam do działalności konspiracyjnej, m.in. zmontował i obsługiwał krótkofalowy aparat radiowy przechowywany w składnicy, w której był zatrudniony.

W połowie grudnia 1941 r. przeniesiono go ponownie do gdańskiego więzienia. Po rozprawie przed sądem specjalnym w Gdańsku 13.01.1942 r. skazano go na czterokrotną karę śmierci. Rozpaczliwe starania żony, wysiedlonej z Wybrzeża do Szczebrzeszyna, o ura­towanie mu życia nie powiodły się. W czerwcu przewieziony został do więzienia w Królewcu, gdzie oczekiwał na wykonanie wyroku, zacho­wując postawę pełną godności. 14.12.1942 r. został zgilotynowany w królewieckim więzieniu Neubau, przy Berneckerstrasse nr 2-4. Miejsce jego pochowania nie jest znane.

Symboliczny grób znajduje się na cmentarzu Witomińskim.

autor: Walter Pater (2006 r.)