Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni

Najważniejsza konkursowa impreza filmowa poświęcona kinu polskiemu. W latach 1974–1986 odbywała się w Gdańsku, od 1987 r. – w Gdyni (centrum festiwalowym jest Teatr Muzyczny im. Danuty Baduszkowej).

Większość edycji festiwalu odbywało się we wrześniu (27 edycji), po 4 razy festiwal odbył się w listopadzie (1992–1995) i październiku (1996–1999), 2 razy w maju (2010 r., 2012 r.), raz w czerwcu (2011 r.), raz w grudniu (2020 r. – online). Za przesunięciem terminu stały zarówno przyczyny strategiczne (m.in. chęć udziału w konkursie filmów realizowanych w lecie, kolizja terminu z festiwalami zagranicznymi, dłuższy okres na promocję filmu nagrodzonego na festiwalu), jak i doraźne (remont Teatru Muzycznego).

Kilkakrotnie zmieniały się nazwy festiwalu: Gdynia Film Festival (2012 r.), Gdynia - Festiwal Filmowy (2013 -2014), Festiwal Filmowy w Gdyni (2015 – 2016).

Stałymi organizatorami festiwalu były (i są): władze kinematografii (kolejno: Komitet Kinematografii, Polski Instytut Sztuki Filmowej), resort kultury (Ministerstwo Kultury, Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego), władze samorządowe i lokalne (Urząd Wojewódzki w Gdańsku, Wojewoda Gdański, Marszałek Województwa Pomorskiego, Miasto Gdynia), a także podmioty finansujące kinematografię (najważniejsze to TVP SA i Canal +) oraz reprezentujące twórców (Stowarzyszenie Filmowców Polskich, współzałożyciel festiwalu).

Bezpośredni nadzór nad przebiegiem prac merytoryczno-organizacyjnych sprawuje Komitet Organizacyjny – w skład którego wchodzą organizatorzy i współorganizatorzy – który miał decydujący głos (zwłaszcza w sprawach selekcji) do 2019 r. Do 2004 r. festiwal produkowany był przez Neptun-Film (poza 1999 r.), a od 2005 r. przez Pomorską Fundację Filmową w Gdyni.

Najważniejszym konkursem Festiwalu jest Konkurs Główny o Wielką Nagrodę Złotych Lwów (do 1993 r. – Wielką Nagrodę Złotych Lwów Gdańskich).

Od 1987 r. zmieniały się zasady selekcyjne (sam fakt selekcji i podmioty ją dokonujące), czas trwania filmów konkursowych, kategorie i wysokość nagród oraz składy jury (eksperymenty z jury międzynarodowym). W różnych okresach istniały: Konkurs Kina Niezależnego, Konkurs Młodego Kina Polskiego, Konkurs Filmów Krótkometrażowych, Konkurs „Inne spojrzenie”, Konkurs Perspektywy.

Od 2005 r. przyznawana jest nagroda Platynowe Lwy dla najwybitniejszych, żyjących twórców polskiego kina. Ważnymi nagrodami pozaregulaminowych były/są m.in. Nagroda Dziennikarzy, Złoty Klakier oraz Nagroda Publiczności.

Najważniejszą i najstarszą imprezą towarzyszącą jest Forum Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Z pozostałych ważnych (byłych i aktualnych) wymienić można: repliki filmów konkursowych w kinach Trójmiasta, cykl Polonica; Panoramę Polskiego Kina, przegląd „Gdynia Dzieciom”, Gdynia Industry. W geografii festiwalowej przez wiele lat najważniejszym miejscem był Teatr Muzyczny. Dziś tę funkcję pełni Gdyńskie Centrum Filmowe. Ponadto ważnymi były/są takie miejsca, jak: Hotel Mercure Gdynia Centrum (wcześniej Orbis),  multipleks Silver Screen (od 2004 r. do 2018 r.; od 2011 r. jako Multikino) oraz Helios (od 2019 r.). Początkowo Festiwal był imprezą środowiskową, dziś odwiedza go kilkadziesiąt tysięcy (w 2025 r. – 71 tys.) uczestników, z czego zdecydowana większość to widzowie.

Gdyńskie początki

Pierwsza edycja Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych odbyła się w 1974 r. w Gdańsku (choć filmy konkursowe pokazywano w kinach w Sopocie) i w mieście tym Festiwal odbywał się do 1986 r. (z 2-letnią przerwą w latach 1982–1983). W 1987 r. festiwal przeniesiono do Gdyni, centrum festiwalowym został otwarty w 1979 r. Teatr Muzyczny.

Oficjalnym powodem przenosin do Gdyni była chęć poprawy warunków projekcji (w Gdańsku centrum festiwalowe mieściło się w budynku Naczelnej Organizacji Technicznej [NOT]) oraz zakwaterowania (zaplecze noclegowe); nieoficjalnym – chęć oddalenia festiwalu od Stoczni Gdańskiej (budynek NOT znajdował się kilkaset metrów od historycznej Bramy Stoczni nr 2), nastawionego opozycyjnie do władzy środowiska robotniczego i inteligenckiego Gdańska oraz gdańskich kościołów, w których dochodziło do spotkań z twórcami filmowymi. Festiwal uzyskał lepszą, adekwatną dla święta kina infrastrukturę (choć przez kilka lat narzekano na jakość dźwięku podczas projekcji w Teatrze Muzycznym), ale zmniejszył siłę oddziaływania na elity inteligenckie. Docelowo, wobec szybko następujących zmian politycznych i ekonomicznych, a co za tym idzie także w kulturze filmowej, przenosiny do Gdyni pozwoliły łagodnie przejść od festiwalu, jako imprezy inteligenckiej i środowiskowej, do festiwalu, jako widowiskowego święta, z elementami kultu artystów i luksusu. Pomimo zmiany miasta festiwalowego, do 1993 r. nagradzano Złotymi i Srebrnym Lwami Gdańskimi (potem już tylko Złotymi Lwami).

Częściowy przełom w polskiej kinematografii nastąpił szybciej, niż polityczny, bo w 1987 r., kiedy weszła w życie nowa ustawa o kinematografii oraz złagodniała cenzura. Pierwszy gdyński festiwal w 1987 r. zapamiętano więc nie tylko z przeprowadzki, ale także z uwolnionych „półkowników”: Matki Królów (wygrała festiwal), Przypadku, Wiernej rzeki i Niedzielnych igraszek (rok później zdjęto z półki pokazano także Kobietę samotną i Wigilię 81).

Terminy

Choć utarło się przekonanie, że terminem festiwalu jest wrzesień, to od 1987 r. wiele było odstępstw od tej reguły. We terminie wrześniowym odbyło się 27 edycji festiwalu (1987–1991, 2000–2009, 2013–2019, 2021–2022). Po 4 razy festiwal odbywał się w listopadzie (1992–1995) i październiku (1996–1999), 2 razy w maju (2010 r. – pod koniec maja, 2012 r. – na początku), raz w czerwcu (początek miesiąca 2011 r.) i raz w grudniu (2020 r.– z powodu pandemii festiwal odbył się online).

Przesunięcie terminu na listopad wynikało z chęci uniknięcia nakładania się terminów FPFF i dużych międzynarodowych festiwali obywających się we wrześniu (m.in. Wenecja i Toronto), co miało zwiększyć zainteresowanie mediów i gości z zagranicy. Miało też pozwolić filmowcom - którzy często w okresie wakacyjnym byli „w zdjęciach” - ukończenie postprodukcji filmu przed festiwalem. Termin październikowy miał być kompromisem pomiędzy terminem listopadowym (jako czasem zbyt nieprzyjaznym turystycznie), a wrześniem (i kolizją z terminami międzynarodowych festiwali), dawał możliwość (choć mniejszą) dokończenia produkcji nakręconych już filmów oraz wprowadzania filmów nagrodzonych na FPFF późną jesienią lub zimą.

Za przesunięciem FPFF na miesiące wiosenne (maj/czerwiec) w latach 2010–2012 stało kilka czynników o charakterze strategicznym: względy dystrybucyjne (dłuższy czas na promocję nagrodzonych filmów przed jesiennym sezonem premier); uniknięcie nadmiaru imprez kulturalnych (w tym filmowych) we wrześniu; termin bardziej atrakcyjny turystycznie; ambicja umiędzynarodowienia imprezy i wpisania w globalną sieć terminów festiwali filmowych na świecie, w tym marszrutę krytyków filmowych i mediów (zaraz po festiwalu w Cannes). Do powodów strategicznych doszły doraźne, takie jak trwający w tym czasie generalny remont i rozbudowa Teatru Muzycznego (przesunięcie terminu pozwalało na lepsze dopasowanie harmonogramu festiwalu do etapów prac budowlanych) oraz chęć uniknięcia (w 2012 r.) kolizji z Euro 2012. W latach 2011–2016  zmieniono długą nazwę festiwalu na: Gdynia Film Festival (2012 r.), Gdynia - Festiwal Filmowy (2013–2014), Festiwal Filmowy w Gdyni (2015–2016). Ostatecznie powrócono do pierwotnej nazwy.

Organizatorzy i instytucje finansujące

Od 1987 r. głównymi organizatorami festiwalu były władze kinematografii, resort kultury, władze samorządowe i lokalne, a także podmioty finansujące kinematografię i reprezentujące jej pracowników. Do 2002 r. kinematografię w gronie organizatorów reprezentował Komitet Kinematografii, od 2003 r. do 2005 r. – Ministerstwo Kultury, od 2006 r. do dziś (2025 r.) Polski Instytut Sztuki Filmowej (przy czym Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego pozostało jednym z organizatorów).

Władze samorządowe do 1998 r. reprezentował Wojewoda Gdański, od 1999 r. (do dziś) Marszałek Województwa Pomorskiego. Od 1993 r. lokalne władze reprezentuje Prezydent Miasta Gdyni/ Urząd Miasta Gdynia/Gmina Gdynia. Od 1993 r. do dziś (z przerwą w latach 1994–2000) organizatorem jest także Stowarzyszenie Filmowców Polskich.

Ze względu na realny wkład w finansowanie (a w latach 90. de facto przetrwanie polskiego kina) organizatorami lub współorganizatorami festiwalu byli/są: Telewizja Polska SA (od 1995 r. do dziś) i Canal + (1995–2011). Ponadto Telekomunikacja Polska SA (2008), HBO Polska (2015–2017), Instytut Adama Mickiewicza (2017–2024), Ministerstwo (Inwestycji i) Rozwoju (2018–2019), Narodowe Centrum Kultury (od 2020 r. do dziś) oraz instytucje i przedsiębiorstwa zapraszane doraźnie do współorganizacji.

Bezpośredni nadzór nad przebiegiem prac merytoryczno-organizacyjnych sprawuje Komitet Festiwalowy (do 2002 r.)/Organizacyjny (od 2003 r.), w skład którego wchodzą organizatorzy i współorganizatorzy (a od pewnego momentu Przewodniczący Rady Programowej i Dyrektor Festiwalu).

Od 2003 r. istnieje Komitet Honorowy, w którym zasiadają (lub zasiadali) szefowie: Ministerstwa Kultury (i Dziedzictwa Narodowego), prezes TVP, Canal +, Marszałek Województwa Pomorskiego, Prezydent Miasta Gdyni, prezes SFP. Pracami przygotowawczymi kieruje Dyrektor Festiwalu (powoływany w różnych okresach przez szefa Komitetu Kinematografii lub ministra kultury [i dziedzictwa narodowego]).

W latach 1984–1998 Dyrektorem Festiwalu był Jerzy Martyś, 1999–2001 – Ryszard Kirejczyk, od 2002 r. do 2025 r. – Leszek Kopeć; a od 2026 r. – Agata Kozierańska-Burda. Przez większość opisywanego czasu w skład dyrekcji wchodził także Dyrektor Programowy/Artystyczny: Bolesław Michałek (1987–1988), Maciej Karpiński (1989–2005), Jarosław Sander (1992–1993), Mirosław Bork (2006–2010), Michał Chaciński (2011–2013), Michał Oleszczyk (2014–2016), Tomasz Kolankiewicz (2020–2023), Joanna Łapińska (od 2024 r.).

W latach 1987–1990 festiwal produkowany był przez Okręgową Instytucję Rozpowszechniania Filmów w Gdańsku, od 1991 r. do 2004 r. przez kontynuatorkę OIRF Instytucję Filmową Neptun-Film/Neptun Film sp. z o.o., a od 2005 r. (do dziś) przez Pomorską Fundację Filmową (wyjątkiem był rok 1999 r., kiedy to władze kinematografii ogłosiły przetarg, który wygrała firma Telemedia).

Oprócz swojego reprezentanta (Stowarzyszenie Filmowców Polskich) we władzach Festiwalu, środowisko filmowe sukcesywnie dążyło do zwiększenia roli filmowców w podejmowanych decyzjach. W 2015 r. powstała Rada Programowa jako organ doradczy Komitetu Organizacyjnego, złożony z wybitnych twórców filmowych. Do kompetencji Rady należy m.in.: proponowanie kandydatów do nagrody za całokształt twórczości (Platynowych Lwów), zwracanie się z wnioskami i propozycjami dotyczącymi organizacji Festiwalu do Komitetu Organizacyjnego i najważniejsze - prawo do uczestnictwa jej członków w Zespole Selekcyjnym (wybierającym filmy do konkursu).

Konkursy

Najważniejszym konkursem Festiwalu jest Konkurs Główny (nie odbył się on w 1989 r.; jak tłumaczono: „Wobec zachodzących przemian społeczno-politycznych w kraju, uznano, że dotychczasowa formuła festiwalu się dopełniła, wobec czego zrezygnowano z przeprowadzenia konkursu i powołania jury”; decyzja została przyjęta krytycznie przez środowisko, w roku następnym w konkursie startowały także te filmy, które zgłoszono na festiwal w 1989 r.).

Obok Konkursu Głównego z czasem pojawiły się także inne: od 2002 r. do 2010 r. – Konkurs Kina Niezależnego (od 1999 r. do 2001 r. oraz od 2011 r. do 2014 r. istniał przegląd filmów off-owych); konkurs etiud fabularnych i fabularnych filmów dyplomowych studentów szkół filmowych, zwany Konkursem Młodego Kina (2007–2016, od 2011 r. o nagrodę im. Lucjana Bokińca), Konkurs Fabularnych Filmów Krótkometrażowych o nagrodę im. Ewy Kamirskiej (2015–2016); w 2017 r. doszło do połączenia tego konkursu z Konkurs Młodego Kina i odtąd istnieje Konkurs Filmów Krótkometrażowych o nagrodę im. Lucjana Bokińca; Konkurs Inne Spojrzenie (od 2014 r.; najpierw o nagrodę publiczności, a od 2015 r. do 2019 r. – o nagrodę Złotego Pazura), dla filmów wyłamujących się poza schematy gatunkowe i/lub narracyjne (w 2020 r. konkurs zmieniono na kategorię Inne Spojrzenie, o nagrodzie decyduje jury Konkursu Głównego; od 2025 r. nagroda ma patrona i nazywa się Złot Pazur im. Andrzeja Żuławskiego), przegląd filmów dla młodego widza Gdynia Dzieciom (od 2004 r. do dziś), od 2022 r. z nagrodą publiczności dziecięcej Złote Lwiątka im. Janusza Korczaka; w 2024 roku wręczono Diamentowe Lwiątka dla najlepszego filmu 20-lecia; Konkurs Perspektywy (2024 r. – do dziś) o nagrodę Szafirowe Lwy.

W latach 2005–2014 istniała pozakonkursowa sekcja Panorama Polskiego Kina (w latach 2013–2014 z możliwością ubiegania się filmów o nagrodę publiczności).

W latach 2020–2023 odbywał się Konkurs Filmów Mikrobudżetowych (do końca istnienia tego priorytetu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej), który wzbudzał kontrowersje, bowiem przyjmowano do niego wszystkie dzieła wyprodukowane w ramach priorytetu, a jednocześnie pozbawione one były możliwości uczestnictwa w Konkursie Głównym.

W interesującym nas okresie prezentowano w Konkursie Głównym następującą ilość filmów: 1987 r. – 21 filmów, 1988 r. -– 26, 1989 r. – konkurs się nie odbył, 1990 r. – 33, 1991 r. – 21, 1992 r. – 29 , 1993 r. – 28, 1994 r. – 18, 1995 r. – 22, 1996 r. – 19, 1997 r. – 20, 1998 r. – 16, 1999 r. – 24, 2000 r. – 28, 2001 r. - 31, 2002 r. – 19, 2003 r. – 21, 2004 r. – 20, 2005 r. – 21, 2006 r. – 24; 2007 r. – 22 filmy, 2008 r. – 16 filmów; 2009 r. – 24 filmy, 2010 r. – 20 filmów, 2011 r. – 12 filmów, 2012 r. – 14 filmów, 2013 r. – 14 filmów, 2014 r. – 13 filmów, 2015 r. – 18 filmów, 2016 r. – 16 filmów, 2017 r. – 17 filmów, 2018 r. – 16 filmów, 2019 r. – 19 filmów, 2020 r. – 14 filmów, 2021 r. – 16 filmów, 2022 r. – 20 filmów, 2023 r. – 16 filmów, 2024 r. – 16 filmów, 2025 r. – 16 filmów.

Spadek liczby filmów w konkursie w latach 1994–2004 wynikał z małej ilościowo produkcji kina polskiego (prezentowano całoroczny dorobek łącznie z filmami telewizyjnymi, co obniżało artystyczną rangę festiwalu), natomiast mała ilość filmów w konkursie od 2008 r. była konsekwencją (wprowadzonej w ograniczonym stopniu już od 2005 r.) selekcji, koniecznej przy coraz bardziej zwiększającej się produkcji w okresie funkcjonowania PISF [Państwowy Instytut Sztuki Filmowej] oraz założeń artystycznych festiwalu (funkcja Dyrektora Artystycznego jako selekcjonera). Selekcji dokonywał także Dyrektor lub Dyrektor Artystyczny Festiwalu w pozostałych konkursach festiwalowych (od 2011 r. do Konkursu Młodego Kina, od 2016 r. do Konkursu Fabularnych Filmów Krótkometrażowych, a od 2017 r. – Konkursu Filmów Krótkometrażowych).

Selekcja

Blisko pół wieku obecności festiwalu w Gdyni to różne systemy selekcyjne. W latach 1990–1991 istniały dwa gremia jury: nominujące i nagradzające. To pierwsze z całorocznego dorobku kinematografii wybierało 5 filmów, które walczyły o główne nagrody oraz wskazywało 3 nominacje w kategoriach indywidualnych; następnie jury główne nagradzało poszczególne filmy i osoby z tych nominowanych.

Po 2 latach system ten został porzucony i do 2004 r. nie odbywała się selekcja. Gdy została wprowadzona w 2005 r., stała się jednym z najbardziej drażliwych elementów corocznych edycji (producentom i reżyserom zależało na obecności filmu w Konkursie Głównym), zwłaszcza wobec dużego spadku liczby filmów przyjmowanych do konkursu (na tle selekcji doszło nawet w 2019 r. do silnego sporu między Komitetem Organizacyjnym – dominującym w tamtym czasie w kwestii wyboru filmów - i filmowcami).

W latach 2005–2010 filmy wybierał Dyrektor Artystyczny, ale akceptował Komitet Organizacyjny. W latach 2011–2014 filmy konkursowe były nominalnie autorskim wyborem Dyrektora Artystycznego (decyzja „Dyrektora Artystycznego jest ostateczna i nie wymaga uzasadnienia”), ale jednocześnie organizatorzy zachowali w regulaminie zapis, mogący tę decyzyjność zakwestionować („w przypadku, kiedy autorska selekcja filmów do Konkursu, zaproponowana przez Dyrektora Artystycznego jest zdaniem Komitetu Organizacyjnego zbyt radykalna, Komitet może wskazać dodatkowe filmy do Konkursu w porozumieniu z Dyrektorem Artystycznym Festiwalu”).

Po doświadczeniu autorskiej selekcji Dyrektora Artystycznego (i mocnego zmniejszenia liczby filmów nominowanych), od 2015 r. do 2019 r. środowisko filmowców miało wpływ na selekcję dzięki powołanej w 2015 r. Radzie Programowej (z udziałem wybitnych twórców filmowych, w tym zdobywców Złotych i Srebrnych Lwów, z czasem też Złotych Pazurów). Z członków Rady Programowej powoływany był Zespół Selekcyjny, proponujący własne propozycje do zaakceptowania przez Komitet Organizacyjny (bo to on nadal ostatecznie akceptował listę konkursową).

Z powodu sporu selekcyjnego w 2019 r., od 2020 r. bezwzględną decyzję o przyjęciu do konkursu większości filmów podejmuje Dyrektor Artystyczny (w latach 2020–2025 ponownie powoływany), który wybiera 12 obrazów. Komitet Organizacyjny dołącza natomiast do konkursu maksymalnie 4 filmy. Dyrektor Artystyczny zgodnie z regulaminem może powołać Zespół Selekcyjny o charakterze doradczym (i – jak pokazuje praktyka – oboje dyrektorzy w latach 2020–2025 - taki Zespół powoływali).

Do 1998 r. film do konkursu mogli zgłaszać zarówno producenci, jak i reżyserzy; po tej dacie tylko ci pierwsi. Zmieniał się także czas trwania filmów zgłaszanych do konkursu: w latach 1987–1995 nie określano długości trwania filmów; w 1996 r. film musiał trwać minimum 60 minut, w 1997 r. – 69 minut, od 1998 r. do 2007 r. – 50 minut; od 2008 r. do dziś – 70 minut. Fakt, iż przez dekadę dopuszczano do Konkursu Głównego filmy o minimalnym czasie trwania wynoszącym 50 minut (czyli w górnych granicach średniego metrażu) wynikał ze słabości oferty festiwalowej uzupełnianej filmami telewizyjnymi (trwającymi często niecałą godzinę).

Kolejną kwestią, która ewoluowała wraz z festiwalem były kryteria oceny filmów Konkursu Głównego przez jury. Do 2010 r. nie było żadnego zapisu w regulaminie. W latach 2011–2019 pojawiły się następujące kryteria: a) walory artystyczne filmu, b) szanse filmu na sukces międzynarodowy na zagranicznych festiwalach filmowych, c) oryginalność formalną lub tematyczną filmu, d) osobisty, autorski charakter wypowiedzi artystycznej, e) profesjonalny poziom realizacji filmu (w 2016 r. połączono punkt a. z punktem b., niemniej zapis o szansach filmu na sukces poza granicami pozostał i mógł mieć wpływ na pominięcie Wołynia). Od 2020 r. w regulaminach nie ma już dyspozycji co do kryteriów przyznawania głównych nagród.

Kwestią, która w ostatnich edycjach festiwalu stała się paląca – wobec coraz silniejszych relacji koprodukcyjnych Polski z innymi kinematografiami – było zdefiniowanie filmu polskiego, któremu przysługuje prawo do udziału w konkursie. Przez lata nie był to problem (o ewentualnym dopuszczeniu koprodukcji do konkursu decydował Dyrektor lub Dyrektor Artystyczny Festiwalu). Od 2020 r. obowiązują liberalne zasady definiowania filmu polskiego, dopuszczone do konkursu filmy muszą spełniać co najmniej jeden z warunków: a. wiodącym producentem jest polski producent, który posiada minimum 51 % wkładu w budżet filmu i 51 % praw autorskich majątkowych do filmu; b. reżyser filmu jest polskim obywatelem, a koproducentem filmu jest podmiot posiadający siedzibę na terytorium RP, który wnosi minimum 20 % wkładu w budżet filmu oraz posiada minimum 20 % praw autorskich majątkowych do filmu; c. oryginalna wersja językowa filmu jest zrealizowana w języku polskim. Dzięki takim zapisom najważniejsze nagrody na Festiwalu otrzymywały takie filmy jak Obywatel Jones (o tematyce ukraińskiej), The Silent Twins (o brytyjskich bohaterkach) czy Dziewczyna z igłą (akcja dzieje się w Danii, reżyser Magnus von Horn ma podwójne obywatelstwo). 

Jury

Przez lata zmieniało się także podejście do wyboru jury. Generalnym dylematem dyrekcji festiwalu było: czy zatrudniać jedynie polskich jurorów, czy też zagranicznych? W tym drugim przypadku chodziło o dwa motywy – spojrzenia na stan polskiego kina z międzynarodowego dystansu oraz promocji polskich filmów zagranicą (poprzez zainteresowanie jurorów).

Po raz pierwszy skorzystano z „usług” obcokrajowców w 1993 r., kiedy to w jury – obok Polaków, m.in. Agnieszki Holland (przewodnicząca), Rafała Marszałka czy Jacka Petryckiego – zasiedli Lindsay Anderson, Branko Lustig, Margaret Menegoz i Amos Poe. Efektem były ex aequo dwie nagrodę Złote Lwy dla popularnej Kolejności uczuć i artystycznego eksperymentu Przypadek Pekosińskiego, co wzbudziło kontrowersje.

Po 1993 r. zarzucono pomysł z jury międzynarodowym – aż do 2011 r., kiedy Dyrektorem Artystycznym został Michał Chaciński (w jury byli m.in. Paweł Pawlikowski jako przewodniczący, Ari Folman, Ludmila Cvikowa, Waltern Kirn i Rober McMinn). I ponownie wzbudziło to kontrowersje – wygrał uniwersalny w swej wymowie film Essential Kiliing, a pominięto – przez wielu (także dziennikarzy) uważaną za najlepszą - Różę Wojciecha Smarzowskiego, zakorzenioną w lokalnym kontekście historycznym. Nigdy już później ilość zagranicznych jurorów nie przekraczała 2 osób (choć w 2016 r. fakt ich obecności w gremium oceniającym miał częściowy wpływ na kolejne pominięcie filmu W. Smarzowskiego, tym razem Wołynia) [szczegółowe informacje o członkach jury można znaleźć na stronie www.festiwalgdynia.pl].

Kategorie nagród

W regulaminach Konkursu Głównego od początku festiwalu niezmienną była Wielka Nagroda Złotych Lwów (do 1993 r. – choć festiwal odbywał się już w Gdyni – nosiły nazwę Złote Lwy Gdańskie), od 1997 r. przyznawana jednocześnie dla reżysera i producenta (obok nagrody pieniężnej także wsparcie dla reżysera i producenta przy realizacji kolejnego filmu).

Pozostałe ważne nagrody dla filmów to: Nagroda Specjalna Jury (od 1992 r. do 2007 r.; ponownie od 2011 r. do 2014 r. z dopiskiem „za odwagę formy i treści, a także za szczególne i unikalne walory artystyczne”; i w 2022 r. – bez uzasadnienia); Srebrne Lwy (od 2008 r. – dla reżysera i producenta); nagroda Złoty Pazur (od 2021 r.) w kategorii Inne Spojrzenie dla reżysera i producenta (po eliminacji oddzielnego Konkursu Inne Spojrzenie).

Incydentalnie pojawiały się także nie ujęte w regulaminie nagrody przyznawane przez jury Konkursu Głównego (np. Nagroda Jury, 1991 r.; Honorowe Wyróżnienie Jury, 1994 r.; Nagroda Dodatkowa za poszukiwanie nowych form wyrazu, 2001 r.).

Ponadto na festiwalu przyznaje się nagrody indywidualne za: reżyserię, scenariusz, debiut reżyserski (w latach 1987–1988 także za debiut telewizyjny; od 2009 r. za debiut lub drugi film), rolę kobiecą, rolę męską, zdjęcia, muzykę, scenografię, drugoplanową rolę kobiecą, drugoplanową rolę męską, dźwięk, montaż, kostiumy, debiut aktorski (od 2007 r.; od 2011 r. profesjonalny debiut aktorski), charakteryzację (od 2009 r.). W opisywanym tu okresie Złotych Lwów nie przyznano w latach: 1989 r. (konkurs się nie odbył), oraz w latach 1991 r. i 1996 r. (z powodów artystycznych). Chcąc uniknąć sytuacji nieprzyznania głównej nagrody (głównych nagród) organizatorzy od roku 1997 wprowadzili do regulaminu zapis, który miał to utrudnić („W wyjątkowych przypadkach jury może odstąpić od przyznawania nagrody w którejś z wymienionych kategorii”), ale zupełnie nie wyeliminował.  W związku z tym od 2008 roku jury jest zobowiązana do wręczenia Złotych Lwów, od 2011 – Srebrnych, od 2025 – Szafirowych Lwów (nagroda w Konkursie Perspektywy). W latach 2011 – 2014 jury zobligowane było to przyznania Nagrody Specjalnej, a od 2020 do 2023 - Złotego Pazura.

Na festiwalu przyznawana jest także nagroda Platynowe Lwy dla najwybitniejszych, żyjących twórców polskiego kina; w 2005 r. otrzymał ją Andrzej Wajda (wręczona jeszcze poza regulaminem przez Stowarzyszenie Filmowców Polskich); od 2007 r. otrzymali ją kolejno: Jerzy Kawalerowicz, Stanisław Różewicz, Kazimierz Kutz i Jerzy Hoffman, Janusz Morgenstern, Tadeusz Konwicki i Roman Polański, Witold Sobociński i Jerzy Wójcik, Sylwester Chęciński, Tadeusz Chmielewski, Janusz Majewski, Jerzy Gruza, Jerzy Skolimowski, Krzysztof Zanussi, Andrzej Barański i Feliks Falk, Agnieszka Holland, Filip Bajon, Allan Starski, Wojciech Marczewski, Ewa Braun.

Z ważnych nagród pozaregulaminowych wymienić należy (ze względu na rangę): Nagrodę Dziennikarzy, nagrodę Złoty Klakier (nagroda Radia Gdańsk na najdłużej oklaskiwany film przyznawana od 1994 r.), Nagrodę Publiczności (od 2004 r.), Don Kichota – Nagrodę Polskiej Federacji Dyskusyjnych Klubów Filmowych, Nagrodę Stowarzyszenia Filmowców Polskich za twórcze przedstawienie współczesności (1999–2008). Od 2007 r. przyznawana jest także nagroda Bursztynowe Lwy, dla filmu, który w poprzedzającym festiwal roku odniósł największy sukces komercyjny.

W opisywanym okresie Złote Lwy i Nagroda Dziennikarzy (gdy je przyznawano) częściej się od siebie różniły (21 razy), niż były zbieżne (15 razy). Dziennikarze wyrażali w ten sposób swoje niezadowolenie z niektórych werdyktów, po pierwsze argumentacją obrony sztuki filmowej; po drugie – niejednokrotnie Nagroda Dziennikarzy była mocniej „zaangażowana”, wyróżnienie otrzymywały filmu wyraźnie sprofilowane ideowo, bardziej „walczące np. 1998 r. - Nic, wobec Historii kina w Popielawach), 2004 r. – Wesele (wobec Pręg), 2012 r. – Pokłosie (wobec W ciemności), 2018 r. – Kler (wobec Zimnej wojny). [szczegółowe informacje o przyznanych nagrodach można znaleźć na stronie www.festiwalgdynia.pl].

W opisywanych latach wzrastały – co zrozumiałe w kontekście inflacji - wartości finansowe nagród. W odniesieniu do Konkursu Głównego wynosiły one (dane od 1990 r.): 1990 r. i 1991 r. – 50 mln, 1992 r. – 70 mln, 1993 r. – 120 mln (widać skutki galopującej inflacji), od 1995 r. do 1997 r. roku (po denominacji) – 20 tys., 1998 r. – 25 tys., 1999 r. – 27 tys., 2000 r. – 30 tys., 2001 r., 2002 r. – 35 tys. zł, 2005 r. - 40 tys.; 2006–2008 - 50 tys., 2009 r. – 100 tys. (duży wzrost), 2011–2019 – także 100 tys. (ale do podziału na reżysera i producenta: 60 tys. – 40 tys.), w latach 2020 – 2025 bardzo duży wzrost – 300 tys. (do podziału 200 tys. – 100 tys.).

Imprezy towarzyszące i najważniejsze wydarzenia

Najważniejszą imprezą towarzyszącą było/jest Forum Stowarzyszenia Filmowców Polskich, na którym poruszane są kluczowe problemy polskiej kinematografii i środowiska twórców. Ponadto można wymienić takie cykliczne imprezy, jak: repliki filmów konkursowych w kinach Trójmiasta (z nasileniem w latach 90. XX wieku, dopóki dodatkowe pokazy nie zostały przeniesione do multikina Silver Screen, potem Helios), cykl Polonica (prezentujący zagraniczne filmy zrealizowane z udziałem polskich twórców); Panoramę Polskiego Kina, przegląd Gdynia Dzieciom, Galę nagród Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej oraz – dziś najważniejszą imprezę środowiskową - Gdynia Industry (od 2016 r. - profesjonalna sekcja branżowa).

Geografia festiwalu

Od 1987 r. festiwal odbywa się w gdyńskim Teatrze Muzycznym. Do 2004 r. repliki festiwalowe odbywały się w kilkunastu kinach Trójmiasta. Od 2004 r. do 2018 r. prezentowano filmy konkursowe w multipleksie przy ul. Waszyngtona 21 (Silver Screen, od 2011 r. Multikino), niedaleko centrum festiwalowego. Od 2015 r. projekcje festiwalowe odbywają się także w salach kinowych Warszawa, Goplana i Morskie Oko Gdyńskiego Centrum Filmowego (w nim m.in. pokazy i konferencje prasowe).

Ważnym miejscem festiwalowym, spełniającym nie tylko funkcje noclegowe, ale także miejsca imprez towarzyszących, jest Hotel Mercure Gdynia Centrum (do 2015 r. jako Hotel Orbis), wraz z klubem Piekiełko, utrzymywanym tylko przez legendę i otwieranym jedynie podczas festiwalu.

W latach 2015–2018 istniała optymalna infrastruktura festiwalowa w czworokącie Teatr Muzyczny – GCF – Hotel Mercure – Multikino. Od 2019 r. dodatkowym kinem festiwalowym – w miejsce Multikina – stal się multipleks Helios w Centrum Handlowym Riviera, oddalony od Teatru Muzycznego o 2 km.

W historii festiwalu gdyńskiego ważnymi miejscami na mapie festiwalowej były też: Klub Marynarki Wojennej (imprezy towarzyszące, bankiety), Kino Warszawa i Goplana (pokazy), Teatr Miejski im. Witolda Gombrowicza (pokazy, m.in. kina niezależnego), Muzeum Miasta Gdyni (wystawy), Klub Filmowy (w Stoczni Nauta - pokazy). Od 1999 r. organizowane jest na Placu Grunwaldzkim Miasteczko Festiwalowe, na którym odbywały się imprezy towarzyszące (w tym pokazy plenerowe).

Uczestnicy festiwalu

Od 1987 r. następowała ewolucja statusu uczestników festiwalu. Początkowo była to głównie impreza środowiskowa, w której najważniejszymi gośćmi byli filmowcy, pracownicy kinematografii, przedstawiciele przemysłu filmowego, ewentualnie studenci szkół filmowych. Wpływ na to miał także fakt, że inne kina prezentujące filmy festiwalowe oddalone było od Teatru Muzycznego (który wprawdzie był dostępny dla „ludzi z zewnątrz”, ale z preferencją dla filmowców).

W festiwalu akredytowani byli/są osoby związane z kulturą (w tym filmową – dziennikarze, filmoznawcy). Na festiwal zapraszani byli/są także zagraniczni jurorzy i krytycy (forma promocji festiwalu i kina polskiego za granicą), przyjeżdżali/ją również selekcjonerzy innych festiwali.

Wraz z otwarciem się festiwalu na szerszego widza (w tym poprzez zwiększanie miejsc prezentujących filmy w pobliżu centrum festiwalowego oraz zwiększaniem ilości imprez towarzyszących) najliczniejszą grupą uczestników festiwalu stali się widzowie. Ich ilość stale rosła. Z dostępnych danych wynika, że w ostatnich 2 dekadach liczbę uczestników można liczyć w dziesiątki tysięcy (wraz z udziałem w imprezach towarzyszących): na przełomie wieków było to kilka tysięcy osób, ale już w 2009 r. – ok. 25 tys., w 2014 r. – 47 tys., w 2017 r. – 61 tys., a w 2018 r. – 75 tys. Stały wzrost ilości widzów powstrzymała pandemia – w efekcie w 2020 r. festiwal odbył się online. W 2021 r. do kin festiwalowych wróciło 43 tys. widzów (przy limicie 75% zajętości miejsc w kinach), w 2022 r. – 58 tys., w 2024 r. – ok. 64 tys., a w 2025 r. – prawie 71 tys.

Z badań ilościowych przeprowadzonych w latach 2018–2023 wynika, że połowa publiczności festiwalowej to osoby poniżej 35 lat, zwykle dobrze wykształcone i dość dobrze sytuowane. Połowa widzów pochodzi z Trójmiasta, w tym ponad 30% z Gdyni, reszta głównie z dużych miast Polski (Warszawa, Poznań, Kraków, Katowice, Wrocław). Badania przeprowadzone w 2022 r. wykazały, że ponad 60% widzów festiwalowych to kobiety (co jest stałą tendencją), także ponad 60% to ludzie z wyższym wykształceniem i w takiej samej proporcji aktywne zawodowo; blisko jedną trzecią stanowili uczniowie i studenci, jedynie 4 % - emeryci i renciści (zwiększenie ilości seniorów jest jednym z wyzwań festiwalu na kolejne lata).

Promocja Festiwalu

Obok standardowych działań (reklama outdoor, reklama medialna) na festiwalu w Gdyni wydawany był/jest (od samego początku, czyli 1974 r.) biuletyn festiwalowy pod nazwą „Wiadomości Festiwalowe”, potem „Gazeta Festiwalowa”, dziś „Gazeta Festiwalowa Klaps”.

Od 2006 r. realizowana jest także filmowa Kronika Festiwalowa, początkowo bliższa formule tytułowej kroniki (wypowiedzi twórców prezentujących na festiwalu swoje filmy, reportaże z ważnych wydarzeń), z czasem coraz bardziej oddalona od tej formuły i idąca w stronę reportaży „z tła” oraz miniatur dokumentalnych (zwłaszcza od 2015 r.). Do 2014 r. kronikę filmową realizowali Marcina Borchardt i Jerzy Rados. Rok później (aż do dziś) „kroniki” filmowe zaczęli realizować studenci szkół filmowych w Polsce. W zdecydowanej większości przypadków są to subiektywne spojrzenia na festiwal, niewiele jest w nich faktografii, sporo natomiast ducha autorskiego eseju, ale też ironii i poczucia humoru (w tych krótkich filmach dominuje lekka tonacja), mało natomiast jest faktografii (tę funkcję spełnia przede wszystkim domena internetowa oraz „Gazeta Festiwalowa”)

Funkcje informacyjno-promocyjne spełnia strona festiwalu w Gdyni (festiwalgdynia.pl), gdzie – oprócz aktualności – znaleźć można dane o wszystkich poprzednich edycjach festiwalu z informacją o przyznanych nagrodach, prezentowanych (w konkursach i poza) filmach, nazwiskach jurorów, w przypadku wielu edycji także galerię zdjęć, archiwalia, a w ostatnich latach także kroniki festiwalowe oraz rejestracje konferencji prasowych z okazji festiwalowego pokazu filmów. Współcześnie coraz częściej podstawowym źródłem informacji są media społecznościowe (stronę na Facebooku obserwuje niemal 60 tys. odbiorców, profil na Instagramie 22 tys.; festiwal obecny jest także w serwisach YouTube i X).

Najważniejsze wydarzenia festiwalowe w ujęciu chronologicznym

Festiwal, mimo zmian, odznacza się zasadniczą powtarzalnością formuły. Niektóre edycje festiwalu zostały zapamiętane ze względu na wydarzenia dodatkowe. Festiwal w 1987 r., poza  przeniesieniem imprezy z Gdańska do Gdyni, został zapamiętany także jako ten, w którym – po zliberalizowaniu cenzury – zaprezentowano filmy zdjęte z półek.

W 1989 r. odwołano konkurs. W latach 1990–1991 stosowano 2-stopniowy system oceny (jury nominujące i jury oceniające); ponadto w 1991 r. nie przyznano Złotych Lwów.

W 1992 r. głośno było zarówno o elitarnym jury (m.in. ks. Józef Tischner, Adam Michnik, Janusz Głowacki, Kazimierz Kutz czy Jerzy Płażewski), jak i o otwartej formule spotkań jurorów, dostępnych dla publiczności.

Festiwal w 1992 r. wygrał pierwszy polski film wyprodukowany w całości przez prywatnego producenta – Wszystko co najważniejsze Roberta Glińskiego.

Edycja z 1993 r. zasłynęła z umiędzynarodowienia jury (i kontrowersji z tym związanych).

Podobnie kontrowersyjną decyzją był brak głównej nagrody w konkursie w 1996 r. (ze słynnymi słowami Juliusza Machulskiego: „Jeżeli się sami nie nagrodzimy, to nikt nas nie nagrodzi”).

Festiwal w 1997 r. stanął pod znakiem zapytania z powodu powodzi; wprawdzie się odbył (dzięki pomocy Canal +), ale został skrócony i ograniczono imprezy towarzyszące.

Festiwal w 2001 r. upływał pod znakiem tragedii 11.09.2001 r. w Nowym Jorku.

W 2002 r. powołano Konkurs Kina Niezależnego (wcześniej odbywały się przeglądy kina off-owego), co było z jednej strony oznaką finansowej słabości polskiej kinematografii, z drugiej – nadziei, że odrodzenie rodzimego kina przyjdzie od twórców niezależnych.

W 2003 r. największe wrażenie zrobił werdykt jury (wygrała skromna Warszawa Dariusza Gajewskiego; w pominięciu Pornografii dopatrywano się „kary” za to, że film wyprodukował Lew Rywin, inicjator słynnej afery swojego imienia).

W 2004 r. powiększyła się – niedostateczna i mało funkcjonalna dotychczas – baza kinowa festiwalu, wraz z pojawieniem się multipleksu Silver Screen.

W 2005 r. festiwal odbył się w tle przełomowych zmian w polskiej kinematografii (powstanie PISF), co znalazło swoje odbicie na Forum SFP..  W  tym samym roku po raz pierwszy przyznano Platynowe Lwy (dla Andrzeja Wajdy).W 2008 r. największe kontrowersje wzbudził werdykt jury – wygrał melodramat historyczny Mała Moskwa Waldemara Krzystka.

W 2009 r. mówiono o pojawieniu się „młodego kina” (choć już wcześniej zapowiedzianego Warszawą Dariusza Gajewskiego, filmami Magdaleny Piekorz, na czele z Pręgami, które wygrały festiwal w 2004 r., wyprzedzając m.in. Wesele W. Smarzowskiego). Nagrody przyznano takim filmom jak Rewers Borysa Lankosza, Wojna polsko-ruska Xawerego Żuławskiego, Dom zły W. Smarzowskiego, Galerianki Katarzyny Rosłaniec.

W 2011 r. doszło do rewolucji w systemie selekcji – wybrano na 3-letnią kadencję Dyrektora Artystycznego Michała Chacińskiego, który radykalnie zmniejszył ilość filmów konkursowych (do 12; w 2012 r. - 14) i postawił na międzynarodowe jury (co skutkowało pominięciem Róży W. Smarzowskiego przy podziale głównych nagród).

Edycję w 2013 r. odbierano jako wyjątkowo udaną pod względem artystycznym (pojawiły się w konkursie takie filmy, jak Ida, Chce się żyć, Drogówka, Dziewczyna z szafy, Bejbi blues, Miłość, Imagine, Papusza, Płynące wieżowce, Układ zamknięty, W imię…).

W 2014 r., wraz z nowych Dyrektorem Artystycznym Michałem Oleszczykiem, zainaugurowano nowy konkurs Inne Spojrzenie (o nagrodę Złotego Pazura), festiwal zaś podbili Bogowie Łukasza Palkowskiego.

Festiwal 2015 r. odbył się w cieniu samobójczej śmierci reżysera Marcina Wrony.

W 2016 r. i 2017 r. nadciągnęła „nowa fala”, twórców urodzonych w latach 80. XX wieku – Złote Lwy zdobyli kolejno Jan P. Matuszyński (Ostatnia rodzina) i Piotr Domalewski (Cicha noc); oprócz tego w ciągu bardzo krótkiego czasu pojawili się tacy twórcy jak Bartosz Kowalski (Plac zabaw), Jakub Czekaj (Baby Bump), Tomasz Wasilewski (Płynące wieżowce, Zjednoczone Stany Miłości), Jagoda Szelc (Wieża. Jasny dzień), Paweł Maślona (Atak paniki). W 2016 roku narzekano także na brak nagrody dla Wołynia; ówczesny prezes TVP SA próbował wręczyć swoją nagrodę reżyserowi na schodach Teatru Muzycznego (nawiązanie do słynnej edycji festiwalu w 1977 r.), ale W. Smarzowski nie wziął udziału w tym motywowanym politycznie pomyśle.

W 2018 r. pojawiło się najwięcej zaangażowanych społecznie i politycznie obrazów (Kler, Pewnego razu w listopadzie, Twarz), poprzedzając głośne wydarzenia z 2019 r., kiedy doszło do protestu filmowców przeciw selekcji dokonanej przez Komitet Organizacyjny, który nie zaakceptował 4 filmów rekomendowanych przez Zespół Selekcyjny, w tym szczególnie Mowy ptaków i Supernowej. Choć wybór filmów przez Komitet Organizacyjnego dokonał się zgodnie z regulaminem, to niezgodnie z dotychczasową praktyką, w której wskazane przez Zespół Selekcyjny 8 pierwszych filmów (z 20, które rekomendował) wchodziło do konkursu. Środowisko odebrało to jako ingerencję polityczną w proces selekcji (film Mowa ptaków i – w mniejszym stopniu – Supernową odbierano jako krytyczne wobec ówczesnej władzy). W geście protestu członkowie Zespołu Selekcyjnego zrezygnowali ze swoich funkcji (choć, zgodnie z regulaminem, kadencja Zespołu trwała i tak jedynie jeden rok), także szef Rady Programowej Wojciech Marczewski. Kontrowersje dotyczyły również przyjętego do konkursu (potem wycofanego, a następnie znów przyjętego) filmu Solid Gold Jacka Bromskiego (luźno odwołującego się do afery Amber Gold), który – według reżysera – Telewizja Polska próbowała uczynić propagandowym, ostatecznie zrywając umowę z producentem.

Efektem tych zawirowań z selekcją, od 2020 r. ponownie powołano Dyrektora Artystycznego, który ma decydujący głos w wyborze filmów (wybiera 12 tytułów, Komitet Organizacyjny – 4). Do regulaminu wpisano także zapis, według którego Dyrektor jest „zobowiązany do organizacji w ramach Festiwalu dyskusji służącej próbie oceny aktualnego stanu polskiego kina oraz postaw, tematów i estetyk definiujących jego kształt” oraz „stworzenia w ramach Festiwalu platformy spotkania twórców filmowych, zapewniającej warunki do rozmowy na kluczowe tematy związane z polską kinematografią”.

Dodajmy, że na początku lat 90. XX w. wracał pomysł przeniesienia festiwalu z Gdyni do Warszawy (powodami miały być: lepsze warunki zakwaterowania, szybszy dojazd, w tym lepsza komunikacja lotnicza, obecność ambasad, decydentów, elit). Najbliżej jego urzeczywistnienia było w 1992 r., w którym władze kinematografii podjęły stosowną decyzję – ale kontrofensywa władz festiwalu, wsparta przez ówczesną prezydent Gdyni Franciszkę Cegielską, władze województwa i parlamentarzystów z regionu przyniosła pozytywny skutek – festiwal pozostał w Gdyni.

autor: Krzysztof Kornacki (2025 r.)

Bibliografia

A statek płynie..:30 lat Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych Gdańsk-Gdynia, wybór materiałów Anna Romanowska, rozmowy przeprowadzili Anna Romanowska, Grzegorz Wojtowicz, red. Bożena Janicka, Warszawa 2005.,

Film z widokiem na morze: 40 lat Festiwalu Filmowego w Gdańsk-Gdynia, pod red. Anny Wróblewskiej, 2015

50. Tyle raz kino: Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Gdańsk-Gdynia, pod red. Anny Wróblewskiej, Gdynia 2025

„Profil uczestnika FPFF w Gdyni. Badania jakościowe”. Raport merytoryczny z badań, https://festiwalgdynia.pl/wp-content/uploads/2025/02/Profil-uczestnika-FPFF-w-Gdyni-na-strone-www_PDF.pdf

www.festiwalgdynia.pl

Katalogi festiwali i prasa